دیوان اشعار - رباعیات

سنایی

رباعی شمارهٔ ۹۷

سنایی
از ظلمت چون گرفته ما هم ز غمت چون آتش و خون شد اشک و آهم ز غمت
از بس که شب و روز بکاهم ز غمت از زردی رخ چو برگ کاهم ز غمت

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این ابیات بیانگر حال و هوایی عمیق از اندوه و ماتمِ جانکاه است که به دلیل دوری از یار یا از دست دادنِ معشوق پدید آمده است. شاعر با استفاده از تصاویرِ تاریک و سوزان، رنجِ درونیِ خود را به تصویر می‌کشد و نشان می‌دهد که چگونه غم، تمامیِ وجودِ او را در بر گرفته و به زوال کشانده است.

فضای حاکم بر این سروده، فضایی سرشار از حزن و ملال است که با تکیه بر عناصرِ طبیعی همچون آتش، خون و برگِ خشکیده، گستره‌یِ ویرانگریِ عشق و فراق را برای مخاطب ملموس و عیان می‌سازد.

معنای روان

از ظلمت چون گرفته ما هم ز غمت چون آتش و خون شد اشک و آهم ز غمت

در اثرِ اندوهِ جانکاهِ تو، تاریکی، وجودِ نازنین و درخشانِ مرا فراگرفته است و از شدتِ این سوگ، اشک‌ها و آه و ناله‌های من به رنگِ خون و سوزندگیِ آتش درآمده است.

نکته ادبی: واژه 'ماهم' ترکیبی از 'ماه' (استعاره از یار یا جانِ روشن) و ضمیر 'م' است. 'آتش و خون' نمادی از شدتِ رنج است که در اینجا با 'اشک و آه' پیوند خورده تا گویایِ حالِ دگرگونِ عاشق باشد.

از بس که شب و روز بکاهم ز غمت از زردی رخ چو برگ کاهم ز غمت

به دلیلِ غمِ تو، شب و روز در حالِ زوال و آب شدن هستم و از شدتِ بیماری و رنجِ فراق، رنگِ چهره‌ام مانندِ برگِ کاه، زرد و پژمرده گشته است.

نکته ادبی: در اینجا آرایه ایهامِ تناسب یا بازیِ زبانیِ زیبایی میان 'بکاهم' (فعل به معنایِ کم شدن) و 'کاه' (اسم به معنایِ ساقه خشکِ گندم) دیده می‌شود که بر ظرافتِ کلام افزوده است.

آرایه‌های ادبی

تشبیه چون آتش و خون

تشبیه اشک و آه به آتش و خون برای نشان دادنِ شدتِ التهاب و رنجِ درونی.

جناس و ایهام بکاهم و کاه

استفاده از ریشه مشترک برای بیانِ کاهشِ وجودِ عاشق و تشبیه چهره به کاه که هم معنایِ لغوی دارد و هم بازی با کلمات.

تشبیه رخ چو برگ کاه

تشبیه زردیِ چهره به رنگِ برگِ خشکیده کاه برای نشان دادن ضعف و بیماریِ ناشی از غم.