دیوان اشعار - رباعیات

سنایی

رباعی شمارهٔ ۵۰

سنایی
گیرم که چو گل همه نکویی با تست چون بلبل راه خوبگویی با تست
چون آینه خوی عیب جویی با تست چه سود که شیمت دورویی با تست

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این ابیات به تقابل میان ظاهر آراسته و باطنِ ناپاک می‌پردازد و بیان می‌دارد که بهره‌مندی از زیبایی‌های ظاهری و مهارت‌های کلامی، بدون داشتن صداقت و خلوص باطنی، بی‌ارزش است. شاعر در این قطعه، انسان را از دل‌بستن به ویژگی‌های ظاهری بر حذر می‌دارد و بر این نکته تأکید می‌کند که نفاق و دورویی، تمام فضایل انسانی را از بین می‌برد.

در حقیقت، پیام اصلی این کلام، دعوت به وارستگی و یکرنگی است. همان‌گونه که آینه تنها عیب‌ها را نمایان می‌کند، فرد دورو نیز با خوی عیب‌جویی و دوگانگی، نه تنها سودی از هنر و جمال خود نمی‌برد، بلکه این صفات منفی، پوششی بر کمالات او خواهد شد و عملاً مانع از تأثیرگذاری مثبت او بر دیگران می‌شود.

معنای روان

گیرم که چو گل همه نکویی با تست چون بلبل راه خوبگویی با تست

فرض کن که مانند گل، سراسر زیبایی و لطافت داری و همچون بلبل، سخنوری و خوش‌زبانی نیز ویژگیِ توست.

نکته ادبی: در این بیت، «نکویی» به معنای زیبایی ظاهری و «خوبگویی» به معنای توانایی در بیان است. واژه «با تست» مخفف «با توست» به معنای «در نزد تو وجود دارد» است.

چون آینه خوی عیب جویی با تست چه سود که شیمت دورویی با تست

اما اگر همانند آینه، خوی عیب‌جویی و بازتاب دادنِ بدی‌ها را داشته باشی و در باطن دورو باشی، آن زیبایی و خوش‌سخنی چه فایده‌ای برای تو خواهد داشت؟

نکته ادبی: «شیم» به معنای سرشت، خوی و عادت است و «دورویی» کنایه از نفاق است که در اینجا در مقابلِ کمالاتِ ظاهری قرار گرفته است.

آرایه‌های ادبی

تشبیه چو گل، چون بلبل، چون آینه

شاعر برای تبیینِ زیبایی، خوش‌سخنی و خویِ عیب‌جویی، از ارکانِ تشبیه بهره گرفته تا مفاهیمِ انتزاعی را در ذهنِ مخاطب تجسم بخشد.

تضاد نکویی و خوبگویی در برابر عیب‌جویی و دورویی

تقابلِ میانِ صفاتِ ظاهریِ نیکو با صفاتِ باطنیِ ناپسند، پیامِ اخلاقیِ شعر را مبنی بر برتریِ سیرت بر صورت، برجسته کرده است.