دیوان اشعار - غزلیات

سنایی

غزل شمارهٔ ۱۹۵

سنایی
ای جهان افروز دلبر ای بت خورشید فش فتنهٔ عشاق شهری شمسهٔ خوبان کش
گاه آن آمد از وصل تو بستانیم داد زین جهان حیله ساز و روزگار کینه کش
باده ای خواهیم تلخ و مجلسی سازیم نغز مطربی ناهید طبع و ساقیی خورشید فش
در جهان ما را کنون شش چیز باید تا بود زخم ما بر کعبتین خرمی امروز شش
خانه ای گرم و حریفی زیرک و چنگی حزین ساقی خوب و شراب روشن و محبوب خوش

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این قطعه شعری است که با زبانی سرخوشانه و ستایشگرانه، در ستایش عیش و نوش و لذت بردن از لحظه‌های عمر سروده شده است. شاعر با کنار گذاشتن غم‌های روزگار، به دنبال خلق مجلسی آرمانی است که در آن زیبایی، موسیقی، باده و همنشینیِ دلبرانه، دست‌به‌دست هم می‌دهند تا غبار اندوه را از دل بزدایند.

درونمایه اصلی شعر، رویکردی خوش‌باشانه و غنیمت‌شمردن فرصت است. شاعر با برشمردنِ ارکانِ شش‌گانه‌یِ سعادت و لذت، از جهانِ پرحیله و کینه‌توزِ پیرامون می‌گریزد و به امنِ آغوشِ یار و گرمایِ محفلِ انس پناه می‌برد تا بختِ خود را در این قمارِ زندگی، بر روی بالاترین عدد، یعنی شش، ثابت کند.

معنای روان

ای جهان افروز دلبر ای بت خورشید فش فتنهٔ عشاق شهری شمسهٔ خوبان کش

ای دلبرِ درخشانی که جهان را روشن می‌کنی، ای کسی که چون خورشید زیبایی و چشم‌نوازی؛ تو مایه آشفتگیِ عاشقانِ این شهر و برجسته‌ترینِ خوبان هستی.

نکته ادبی: پسوند 'فش' در کلمه 'خورشید فش'، به معنای 'مانند' و 'شبیه' است.

گاه آن آمد از وصل تو بستانیم داد زین جهان حیله ساز و روزگار کینه کش

اکنون زمان آن فرا رسیده است که در برابر این دنیا که با ما نیرنگ می‌کند و روزگاری که کینه در دل دارد، از طریق وصال و رسیدن به تو، حقِ خود را از شادی و آرامش بستانیم.

نکته ادبی: عبارت 'داد بستانیم' به معنای گرفتن حق و عدالت‌خواهی در برابر ظلمِ روزگار است.

باده ای خواهیم تلخ و مجلسی سازیم نغز مطربی ناهید طبع و ساقیی خورشید فش

شرابی تلخ و گوارا می‌خواهیم و مجلسی شایسته برپا کنیم؛ با نوازنده‌ای که همچون ناهید (سیاره زهره) خوش‌نوا باشد و ساقی‌ای که چون خورشید درخشان و زیبا باشد.

نکته ادبی: در اساطیر ایرانی و نجوم کهن، 'ناهید' (زهره) نماد موسیقی، هنر و نوازندگی است.

در جهان ما را کنون شش چیز باید تا بود زخم ما بر کعبتین خرمی امروز شش

در این دنیا، اکنون شش چیز برای زندگیِ مطلوبِ ما ضروری است؛ امیدوارم که بخت با ما یار باشد و تاسِ زندگی‌مان در این بازی، بر روی عدد شش بنشیند.

نکته ادبی: 'کعبتین' به معنای دو تاس است و عدد شش در بازی‌های کهن (مانند نرد)، نشانگر بالاترین امتیاز و پیروزی بوده است.

خانه ای گرم و حریفی زیرک و چنگی حزین ساقی خوب و شراب روشن و محبوب خوش

این شش چیز عبارتند از: خانه‌ای گرم و دنج، هم‌نشینی زیرک و دانا، نوازنده‌ای که موسیقی‌اش حزن‌انگیز و عمیق باشد، ساقی‌ای زیبا، شرابِ ناب و زلال و معشوقی خوش‌خو.

نکته ادبی: واژه 'حریف' در اینجا به معنای هم‌نشین و شریک در عیش و نوش است و 'چنگی' به کسی که ساز چنگ می‌نوازد اشاره دارد.

آرایه‌های ادبی

تشبیه خورشید فش

تشبیه معشوق به خورشید از نظر درخشندگی و زیبایی.

ایهام و تلمیح کعبتین و شش

اشاره به بازی نرد که در آن 'شش' بهترین نتیجه برای تاس است و استعاره از آرزوی موفقیت در زندگی.

تشخیص (شخصیت‌بخشی) جهان حیله‌ساز

نسبت دادن صفتِ نیرنگ‌بازی و کینه‌توزی به جهانِ مادی.