دیوان اشعار - غزلیات

سنایی

غزل شمارهٔ ۳۳

سنایی
این چه جمالست و ناز کز تو در ایام تست وین چه کمالست باز کز شرف نام تست
جان همه جانها کوثر و تسنیم تست نقل همه نقلها پسته و بادام تست
سرمهٔ چشم سپهر تربت درگاه تست حلقهٔ گوش سروش صدمهٔ پیغام تست
تکیه گه جان و دل گه رخ و گه زلف تست بوسه گه چشم و لب گه در و گه بام تست
تقویت عاقلان لطف به تقدیر تست تربیت عاشقان ناز به اندام تست
تا تو به شوخی گری پخته شود کار خام کانکه درین روزگار سوخته بر خام تست
لهو و هوس را همی عشق شمردند خلق عشق نه آنست چیست آنکه به هنگام تست
گام برون نه یکی کز پی بوسیدنش مردمک دیده ها منتظر گام تست
طبع سناییت را توسنی اندر سرست رایض او تا تویی توسن او رام تست

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این غزل از حکیم سنایی غزنوی، ترسیمی‌ است از جایگاه رفیع و افسون‌کننده محبوب که گویی تمام هستی، از عوالم بالا تا اعماق جان عاشق، در پرتو جمال او معنا می‌یابد. شاعر در فضایی آکنده از شور و شیفتگی، محبوب را محور تحول و کمالِ جانِ مشتاقان می‌داند.

سنایی در این ابیات، مرز میان عشق‌های سطحی و زودگذر با عشق حقیقی را باز می‌شناساند و با نگاهی عارفانه، استدلال می‌کند که حضور محبوب، هم مایه قوام عقلِ خردمندان است و هم سبب تربیت و پختگی جانِ عاشقان؛ چنان که حتی طبع سرکش شاعر در برابر هیبت و جمال محبوب، رام و مطیع می‌گردد.

معنای روان

این چه جمالست و ناز کز تو در ایام تست وین چه کمالست باز کز شرف نام تست

این چه زیبایی و ناز است که تو در این روزگار داری؟ و این چه کمال و بزرگی است که شرافت و ارزشِ آن، تنها به نام تو وابسته است؟

نکته ادبی: واژه «ایام» در اینجا به معنای روزگار و زمانه است. «شرف» به معنای بزرگی و اعتبار است.

جان همه جانها کوثر و تسنیم تست نقل همه نقلها پسته و بادام تست

جانِ جان‌ها (عصاره هستی) همچون آب گوارای کوثر و تسنیم، متعلق به توست؛ تمام خوشی‌ها و نعمت‌های عالم (نُقل) در برابر شیرینی وجود تو، همچون پسته و بادامی ناچیز است.

نکته ادبی: «کوثر» و «تسنیم» نمادهای بهشتی برای آب گوارا و زلال هستند که شاعر برای توصیف طراوتِ جانِ محبوب به کار برده است.

سرمهٔ چشم سپهر تربت درگاه تست حلقهٔ گوش سروش صدمهٔ پیغام تست

گرد و غبارِ آستانه درگاه تو، سرمه چشم آسمان است (آن‌قدر ارزشمند است که آسمان از آن نور می‌گیرد) و هر پیامی که سروش (فرشته وحی) می‌آورد، در واقع گوش‌مالی و نشانه‌ای از فرمان و عظمت توست.

نکته ادبی: «سپهر» به معنای آسمان و «سروش» به معنای فرشته پیام‌رسان است. «صدمه» در اینجا کنایه از اثرگذاری و کوبندگیِ کلامِ محبوب است.

تکیه گه جان و دل گه رخ و گه زلف تست بوسه گه چشم و لب گه در و گه بام تست

جایگاهِ آرامشِ جان و دلِ من، گاهی چهره و گیسوی توست؛ و محل بوسه‌گاهِ من گاهی چشمان و لبان توست و گاهی در و دیوار خانه تو.

نکته ادبی: شاعر به دنبال راهی برای رسیدن به محبوب است و تمام اجزای وجودی و حتی متعلقاتِ محبوب را تقدیس می‌کند.

تقویت عاقلان لطف به تقدیر تست تربیت عاشقان ناز به اندام تست

تقویت عقلِ خردمندان به لطف و سرنوشتی است که تو رقم می‌زنی و تربیت و رشدِ عاشق دل‌سوخته، به ناز و جلوه‌گری‌های قامت تو بستگی دارد.

نکته ادبی: سنایی میان عقل و عشق تفکیک قائل شده و معتقد است هر دو گروه (عاقلان و عاشقان) به نحوی به وجود محبوب محتاج‌اند.

تا تو به شوخی گری پخته شود کار خام کانکه درین روزگار سوخته بر خام تست

آن‌قدر با شوخ‌طبعی و بی‌اعتنایی رفتار کن تا انسان‌های خام و نپخته به کمال برسند؛ چرا که هرکس در این عالم ادعای سوختن و عشق دارد، در برابر تو هنوز خام و بی‌تجربه است.

نکته ادبی: ایهام میان «خام» و «سوخته» که تقابل میان ناپختگی و کمال در راه عشق را نشان می‌دهد.

لهو و هوس را همی عشق شمردند خلق عشق نه آنست چیست آنکه به هنگام تست

مردمِ نادان، سرگرمی و هوس را عشق نامیدند، اما عشق حقیقی آن نیست؛ عشق واقعی همان حسی است که در لحظه حضور و دیدار تو در جان عاشق پدیدار می‌شود.

نکته ادبی: شاعر در پیِ تعریف اصیل عشق است و هوس‌بازی‌های رایج را از حقیقتِ عشقِ الهی/عرفانی جدا می‌کند.

گام برون نه یکی کز پی بوسیدنش مردمک دیده ها منتظر گام تست

گامی از خانه بیرون بگذار، چرا که مردمک چشمان ما همانند مشتاقانی که برای بوسیدنِ جای پای تو لحظه‌شماری می‌کنند، منتظر قدم‌های تو هستند.

نکته ادبی: مبالغه‌ای لطیف برای نشان دادن اوج اشتیاق که حتی «مردمک دیده» را در انتظار بوسیدنِ جای پای محبوب به تصویر می‌کشد.

طبع سناییت را توسنی اندر سرست رایض او تا تویی توسن او رام تست

طبع و قریحه شعری سنایی، مانند اسبی سرکش و چموش در سر دارد؛ اما چون تو مربی و رام‌کننده آن هستی، این اسبِ سرکش در برابر تو مطیع و آرام است.

نکته ادبی: «توسن» به معنای اسب سرکش و «رایض» به معنای تربیت‌کننده اسب است. استعاره‌ای برای تسلیم شدن در برابر محبوب.

آرایه‌های ادبی

مبالغه مردمک دیده ها منتظر گام تست

شاعر اوج اشتیاق را با این تصویر که حتی مردمک چشم (که به خودی خود دیده نمی‌شود و درونی است) منتظر بوسیدن جای پای محبوب است، به تصویر کشیده است.

تضاد سوخته بر خام تست

تقابل میان کمال (سوخته بودن در آتش عشق) و ناپختگی (خامی) برای نشان دادن مراتب عشق.

استعاره توسنی در سر

طبع شاعر به اسبی سرکش تشبیه شده که نیازمند رام‌کننده (رایض) است.

تلمیح کوثر و تسنیم

اشاره به نام‌های دو چشمه در بهشت که برای تقدس و پاکیِ وجود محبوب به کار رفته است.