دیوان اشعار - قصاید

ای سنایی، تو که صاحب جان و خرد هستی، بنده تن و خواهش‌های جسمانی نباش. اگر دوستیِ خاک (مادیات) را در دل داری، دشمنِ پاکان و حقیقت‌جویان نباش.

اگر خود را به مقام پاکی نرسانده‌ای، حداقل به دنبال گرد و غبار دنیا هم نرو. اگر شایستگی این را نداری که مرد راه خدا باشی، حداقل همنشین شیطان و بدی‌ها نباش.

اگر به مقام خواص (اهل عرفان) نرسیده‌ای، منکر بزرگان و عامه مردم نباش. اگر آن‌قدر نیستی که گرمابخشِ جامِ دیگران باشی، لااقل مانع و دامِ راهِ دیگران نباش.

در برابر دشمنانی که راه خام و نادانی می‌پیمایند، منعطف و خنثی‌کننده (مثل آب) باش، نه آتش‌افروز. اما در برابر دوستان و اعتقادات خود، ثابت‌قدم (مثل موم که مهر می‌پذیرد) باش و چون آهن سخت و بی‌تأثیر نباش.

اگر نمی‌توانی یارِ خوش‌رو و مهربان باشی، حداقل مانند سندانِ سخت، دلی سفت و بی‌احساس نداشته باش. اگر مردی نیستی که مزدش را به میزان رنجش بگیرد، پس خودت عامل رنج و دندان‌درد دیگران مباش.

در میان نیکان، مانند زهره (ستاره خوش‌طالع) درخشان و باطراوت باش؛ همان‌طور که شکوفه روی زیبایی دارد، تو نیز زیبا باش و مانند شکافه‌زن (کنایه از دوزنده یا کسی که دو رویی می‌کند) تفرقه‌افکن مباش.

اگر همچون نرگس هوشمند نیستی و مانند لاله دلی پرخون و عاشق نداری، پس لااقل همچون گل و سوسن، دو رو و پرگو نباش.

اگر نیک‌نام بودی، برای حرف‌های بیهوده مردم به آدم بدی تبدیل نشو. اگر مردانگی داشتی، برای رنگ و لعاب دنیا، رفتار و خوی ضعیف و زن‌صفتانه (در اصطلاح قدما، نشانه ضعف) پیش نگیر.

وقتی لباس شیرمردان را پوشیده‌ای، در میدان عمل کم نگذار. مانند نامردان، هم در ظاهر لاف نزن و هم در عمل، ترسان و متزلزل نباش.

در میان نااهلان و کوتاه‌بینان، بی‌جهت حقایق والا را فریاد نزن؛ و در میان کسانی که رأی و منطق درستی ندارند، مانند تنِ بی‌جان، ساکت و الکن مباش.

تو دلبری داری که از جانت عزیزتر است (خداوند)، پس برای جانِ ناچیز غمگین مباش. اگر در وجودت گوهر والایی داری، بنده و مطیعِ هر کس و ناکسی مباش.

زمانی که دور دنیا (خرمن) می‌چرخیدی، خوی حیوانی داشتی؛ اکنون که فرشته‌خو شده‌ای، دیگر به دنبال آن خوی حیوانی و دنیاطلبی نرو.

اگر مانند کژدم نیش نداری، بی‌آزار باش. یا اگر مانند ماهی زبان (دفاع) نداری، خود را در میدان‌های خطر، بی‌سپر و بی‌دفاع نینداز.

اگر نمی‌خواهی مانند ریسمان، پای‌بندِ دنیا باشی، پس مانند کرم (که در لجن است) نباش. مانند سوسن ده زبان (پرگو) و مانند سوزن، فقط یک چشم (تنگ‌نظر) مباش.

در میان تیرگی‌های دنیا، راهی جز روشنایی و معنویت نیست. در این جهان تیره و تار، بدون باده معرفت (نور حقیقت) زندگی نکن.

ای کسی که از فراق، چشمانت مانند یعقوب کم‌سو شده است، یوسفِ (حقیقت) تو محتاج پیراهنی دنیوی نیست. با همین ندیدنِ دنیا خو بگیر و دلبسته آن پیراهن (ظواهر دنیوی) نباش.

به یاد آوردن و دلبستگی به هر دو عالم (دنیا و آخرت، به جز ذات حق)، خود نوعی آبستنی و باری اضافی است. اگر ادعای مردانگی و آزادگی داری، این بارهای سنگینِ تعلقات را حمل نکن.