دیوان اشعار - قصاید

در این دنیا، هیچ شادی و لذتی بدون تحمل سختی و رنج به دست نمی‌آید، چرا که این جهان جایگاه آمیختگی خیر و شر و محل گذر برای همه نیکان و بدان است.

از این روزگار دوچهره و متغیر، انتظار یک‌رنگی و ثبات نداشته باش، همان‌طور که همیشه در کنار هر گل خاری وجود دارد و هر جامی از شراب با خمار (دردسر پس از مستی) همراه است.

در این زمانه، به زندگی که آمیزه‌ای از خوشی و ناخوشی است، تن در بده و صبور باش؛ زیرا همان‌گونه که در یک اصطبل هم چارپایان وجود دارند و هم گاهی مرواریدی گم‌گشته، در این جهان نیز حقیقت و دروغ در هم تنیده‌اند.

از هفت سیاره (فلک) انتظار ثبات و پایداری نداشته باش و در میان چهار عنصر متضاد (آب، باد، خاک، آتش) که سازنده جهان هستند، به دنبال خوشی خالص و همیشگی نگرد.

کدام انسانی را دیده‌ای که بر تخت پادشاهی و شادی نشسته باشد و دو نفس به راحتی کشیده باشد، بدون اینکه در همان حال غم‌های فراوانی را نچشیده باشد؟

چه لذتی می‌بری از آن شهوتی که دنبال می‌کنی، در حالی که با هر قطره‌ای از آن که از بدنت خارج می‌شود، بخشی از توان و جانت کاسته می‌شود؟

بنگر که این جهان چه بی‌مروت و ظالم است؛ چرا که هیچ‌کس از همدمی با آن بهره‌ای نبرد، مگر اینکه پاره‌ای از جان و هستی‌اش را در این راه از دست داد.

همین که دل به روشنایی روز خوش می‌کنی و می‌خواهی از آن لذت ببری، روزگار به تو می‌گوید برخیز که وقت رفتن و نماز شام رسیده است (زندگی کوتاه است).

و هنگامی که در شب تاریک می‌خواهی با آرامش بخوابی، خروس بانگ می‌زند و می‌گوید برخیز که نور صبح دمیده است و فرصت استراحت گذشت.

دو دوست وقتی به هم می‌رسند و چنان با هم هماهنگ می‌شوند که گویی قفل و کلید هستند، آرزو می‌کنند که هرگز لحظه جدایی را نبینند.

اما ناگهان می‌بینی که حادثه‌ای سنگین و تلخ از راه می‌رسد و میان آن دو دوست جدایی می‌اندازد، درست مثل کلیدی که میان قفل می‌رود و آن را باز می‌کند.

در این زمانه که مردم ضعیف شده‌اند، دیو (نفس یا شیطان) چنان فریبکار شده که حتی از ذکر «لاحول» و دعاهای دینی، سلاحی برای گمراهی مردم و خودنمایی می‌سازد.

هرکس به مقام والای عزلت و گوشه‌گیری دست نیافت، در حقیقت چیزی به دست نیاورده است و هرکس که ارزش قناعت را درک نکرد، هیچ‌چیز از این جهان نفهمیده است.

کسی که به حقیقت چنگ زد، راه نادرستی نرفته است و کسی که راه شریعت و دستورات الهی را برگزید، در مسیر درستی گام برداشته است.

این راه، مسیر خوشی است، اما از نادانیِ صاحبش، او از این راه بهره‌ای نمی‌برد؛ درست مانند خری که از خار، سودی نمی‌برد و تنها خستگی نصیبش می‌شود.

آدمی به این درجه از شکوه و کمال نمی‌رسد، مگر اینکه همچون سنایی، جان پاکش از قفس تن پرواز کند و از این آشیانه خاکی رها شود.