دیوان اشعار - قصاید

مبارز راستین کسی است که جهاد با نفس را با تمام هستی خود آغاز کند؛ او از بندِ تن و خواسته های جسمانی رها شده و در شهرِ دل وطن می‌سازد.

عارفِ واصل نه نگرانِ عقبا است و نه دلبسته دنیا؛ او نه دنبالِ تاییدِ جاهلان است (بوالحکم) و نه نیازمندِ جایگاهی است که دیگران (بوالحسن) برایش تعیین کنند.

اگر آدمی خواهانِ زندگی ابدی است، باید پیش از مرگِ طبیعی، مرگِ اختیاری (کشتنِ نفس) را تجربه کند؛ هر نام و آوازه‌ای که باشد، باید از درونِ خویش جوشیده باشد، نه از بیرون.

باید به مقامِ والای آسمانی دست یافت تا بتوان با ماه (حقیقت) سخن گفت؛ همچنین باید همچون شمع سوخت تا بتوان با لگن (ظرفِ پست و ناچیزِ دنیوی) هم‌نشین شد و از آن گذشت.

نااهلان از رنجِ راهِ عرفان بی‌خبرند و بی‌هوده ادعای عاشقی می‌کنند؛ حقیقتِ الهی، لقمه‌ای نیست که هر کس بتواند به راحتی آن را به دهان ببرد.

عیار و معیارِ مردانگی در عالمِ عرفان، ورود به میدانِ عشق است؛ کسی که تمامِ هستی و مستیِ (دوگانگیِ) عالم را در هم می‌شکند و از آن می‌گذرد.

سالکِ راهِ حق، حتی با گذشتن از هفت دریایِ دنیا، دامنِ پاکی‌اش آلوده نمی‌شود؛ وقتی «من» و «ما» (خودپرستی) کنار برود، انسان آینه‌ای می‌شود که تنها خدا را بازتاب می‌دهد.

وقتی انسان از غیرِ خدا فارغ شد و روی از دنیا برگرداند، سپاهِ فقر (که در عرفان به معنای بی‌نیازی از دنیا و فقرِ الی‌الله است) بدون دعوت به سراغش می‌آید.

اسرارِ نهانی که عاشق در دل دارد چنان پرمعنا و قوی است که اگر آن را بر خارِ بیابان بخواند، تمامِ آن خارها به گلِ یاسمن تبدیل می‌شوند.

تو ادعای عاشقی داری اما رفتارت چون فاسقان است؛ این تناقض است؛ همچون کسی که به دنبالِ یاقوتِ بدخشان می‌گردد اما در یمن به دنبال آن می‌رود (جایگاهِ غلط برای خواسته‌یِ درست).

منِ شاعر هرگز نمی‌توانم ادعایِ عاشقیِ حقیقی کنم، چرا که هر لحظه غمِ دنیا و دلبستگی‌های مادی، گرداگردِ وجودم را فرا گرفته است.

دهانِ من (سنایی) پر از تلخیِ رنجِ دنیاست؛ اگر قرار باشد در روزِ قیامت به خاطرِ این سخنان بازخواست شوم، باید به جایِ شیرینیِ کلام، زهرِ آن را بچشم.

با این حال، این شعر میراثِ بزرگانِ سخن است؛ برای درکِ این معانیِ عمیق، باید دلی حسینی (پاک و آزاده) داشت تا بتوان به جایگاهِ حقیقیِ نیکی دست یافت.

در این تن‌پوشِ ژنده و دلق‌گونه، طبعی نهفته است که پر از گوهرهای معنوی است؛ وقتی این گنجینه را باز می‌کنم، رایحه‌یِ خوشِ حکمتِ الهی تمامِ جهان را فرا می‌گیرد.