دیوان اشعار - قصاید

عقل برای هر کاری نیازمند نقشه‌چینی و تدبیر است، اما عشق از این قید و بندها آزاد است؛ عاشقان واقعی آن‌قدر غرق در عشق هستند که دیگر دغدغه حفظ آبرو و ترس از عیب‌جوییِ این و آن را ندارند.

عشق به نقشه‌های عقل می‌خندد، زیرا در وادیِ بی‌کرانِ حقیقت، تمامِ نقشه‌ها و تدبیرهای عقلانی، در برابر اراده‌ی تقدیر، چیزی جز بازیچه‌ای ناچیز نیستند.

عشق، خالص و عیارِ سنجش است و با نیرنگ و فریبِ تقدیر کاری ندارد؛ عقل همواره در پی حفظِ منافع و مصلحت‌سنجی است و جز تدبیرِ دنیا کاری نمی‌داند.

دانش و عقلِ جزئی، مربوط به نیازهای جسمانی (خورد و خواب) و حواس پنج‌گانه است؛ در دنیای عاشقی، این مسائلِ ظاهری هیچ جایگاهی ندارند و خواب و تعبیرِ دنیوی در آن راه ندارد.

چرخِ روزگار با استفاده از ابزار عقل، جانِ آدمی را می‌رباید؛ اما کسی که در زندانِ عشق گرفتار شده، دیگر از تیرِ چرخ و حوادثِ روزگار نمی‌هراسد، چرا که او پیش‌تر از همه چیز گذشته است.

عقل همچون دایه‌ای است که به کودکِ نوپا شیر می‌دهد تا رشد کند (کارِ عقل رشدِ مادی و ظاهری است)؛ در وادیِ عشق، سخن از شیر نیست، بلکه صحبت از خون خوردن و فداکاری است.

خوردنِ میوه و رسیدن به لذت‌های دنیوی، کارِ کودکان است؛ در عیدگاهِ عشق، رسم بر این است که با بند و زنجیرِ سختی‌ها ساخته شود و خبری از بازی‌های کودکانه مثل «گوز انجیر» نیست.

اگر حقیقتاً عاشقی، آماده باش که هر لحظه تیری به چشمت بنشیند (درد و رنج بکشی)، زیرا نگاهِ جذابِ یار، همواره آماده است که تیرِ بلا را پرتاب کند.

اگر عاشقِ واقعی صد هزار بار هم دلش را به دوست ببخشد، باز هم در پیشگاهِ او احساسِ شرمساری و کوتاهی می‌کند که چرا بیش از این فداکاری نکرده است.

هر کس که در مسیر عشق، مانند سیر گرم و پخته نشده باشد (یعنی وجودش از ناخالصی‌ها پاک نشده باشد)، در میانِ پرده‌های وهم و دردهای بیهوده، مثل لایه‌های پیاز، سرگردان می‌ماند.

وقتی به چهره و زلفِ یار می‌رسی، با سرعت و حرارت بگذر؛ اگرچه دنیا بدونِ دیدنِ زیباییِ رخ و زلفِ یار، شب و روزش بی‌معنا و بدون آرامش است.

مراقب باش که در بندِ زلفِ یار گرفتار و اسیر نشوی، زیرا شرطِ اصلیِ قدم نهادن در راهِ عاشقانِ حقیقی، رهایی از هرگونه زنجیر و تعلق است.

عاشقی با خواجگی و ارباب‌منشی دشمنی دارد؛ از این رو در کوی عشق، هر جا را که نگاه کنی فقط تیرِ بلا می‌بینی و کسی در آنجا به مقامِ سروری و آسودگی نمی‌رسد.

در مکتبِ درسِ عاشقی، همین سه حرفِ «عین»، «شین» و «قاف» (عشق) کافی است و هیچ شرح و تفسیرِ دیگری جز خودِ حقیقتِ عشق وجود ندارد.

پیرِ راه می‌داند که عاشقان چه حالاتِ درونی و فراز و نشیب‌هایی دارند، اما چه فایده؟ مزارِ ما جای بیل و کلنگ است (مرگ نزدیک است) و نه جایگاهِ نشستنِ پیر و مرشد.

عشق دشمنِ تیرگی‌ها و نادانی‌هاست؛ با این حال، این عشقی که سنایی از آن سخن می‌گوید، با مفهومِ خیر و شرّ دنیوی متفاوت است و بالاتر از آن قرار دارد.

این گره‌های پیچیده و دشوارِ عشق از کجا ناشی می‌شود؟ حقیقتِ آن جز از صنع و آفرینشِ خدای بزرگ که حاکم بر تمامِ جهان است، سرچشمه نمی‌گیرد.

شاهِ ما، بهرام‌شاه، چنان پادشاهی است که برای شرافتِ او، حتی آسمان و افلاک نیز در بندگیِ درگاهِ او کوتاهی نمی‌کنند.