مواعظ - رباعیات

سعدی

رباعی شمارهٔ ۵۵

سعدی
در مرد چو بد نگه کنی زن بینی حق باطل و نیکخواه دشمن بینی
نقش خود تست هر چه در من بینی با شمع درآ که خانه روشن بینی

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این ابیات بیانگر یک اصل بنیادین روان‌شناختی و عرفانی است که بر اساس آن، جهان پیرامون ما بازتابی از احوال درونی خودمان است. شاعر تأکید می‌کند که تیرگی‌های وجودی و بدبینی‌های آدمی، مانع از درک حقیقت می‌شود و باعث می‌گردد که انسانِ حقیقت‌جو، حقیقت را باطل و خیرخواهان را دشمن ببیند.

در نهایت، راه‌حلِ رهایی از این قضاوت‌های اشتباه و تیره، خودشناسی است. شاعر دعوت می‌کند که انسان با چراغِ خرد و آگاهی به درون خویش بنگرد تا با روشن شدنِ باطن، دیدگانش برای دیدنِ واقعیتِ جهانِ هستی به دور از توهمات و پیش‌فرض‌های غلط، گشوده شود.

معنای روان

در مرد چو بد نگه کنی زن بینی حق باطل و نیکخواه دشمن بینی

هنگامی که با نگاهی سرشار از بدبینی به دیگران می‌نگری، چهره واقعی آن‌ها برایت دگرگون می‌شود؛ به طوری که حقیقت را همچون باطل می‌بینی و دوستدارانت را در کسوت دشمنان می‌انگار.

نکته ادبی: واژه زن در متون کهن در این جایگاه کنایه از تغییر ماهیت و ضعف است و به جنسیت اشاره ندارد.

نقش خود تست هر چه در من بینی با شمع درآ که خانه روشن بینی

تمام آنچه از بدی یا خوبی در رفتار من مشاهده می‌کنی، در حقیقت بازتابی از درون خودِ توست؛ پس با چراغِ معرفت و خودشناسی به این خانه (وجود) وارد شو تا همه چیز را روشن و آشکار ببینی.

نکته ادبی: شمع نماد استعاری برای آگاهی و نورِ بینش است که تاریکی جهل و بدگمانی را از بین می‌برد.

آرایه‌های ادبی

کنایه زن

اشاره به دگرگون شدن و سستیِ دیدگاه در مواجهه با امور به جای معنای لغوی جنسیت.

استعاره شمع

نمادِ نورِ خرد، معرفت و خودشناسی که حقیقتِ پنهان را آشکار می‌کند.

تمثیل نقش خود تست هر چه در من بینی

تشبیه جهانِ پیرامون به آینه‌ای که صفات درونی انسان را بازتاب می‌دهد.