مواعظ - رباعیات

سعدی

رباعی شمارهٔ ۳۰

سعدی
گر تیر جفای دشمنان می آید دلتنگ مشو که دوست می فرماید
بر یار ذلیل هر ملامت کید چون یار عزیز می پسندد شاید

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

در این ابیات، شاعر بر مفهوم والای تسلیم و رضا در برابر مشیت معشوق حقیقی (خداوند) تاکید می‌ورزد. نگاه شاعر به سختی‌ها و جفای دشمنان، نگاهی عارفانه است؛ او رنج‌ها را نه نشانه بدبختی، بلکه دستور و خواستِ محبوب می‌بیند که پذیرش آن برای عاشق، عین کمال و آرامش است.

درونمایه اصلی این شعر، دعوت به صبر و فراتر رفتن از دیدگاه‌های ظاهری نسبت به حوادث روزگار است. شاعر معتقد است اگر ما معشوق را در بطن تمامی رویدادها ببینیم، دیگر هیچ آزاری از دشمنان نمی‌تواند خاطر ما را آزرده کند، چرا که همه چیز در دایره رضایت و تقدیر او معنا می‌یابد.

معنای روان

گر تیر جفای دشمنان می آید دلتنگ مشو که دوست می فرماید

اگر با رنج و ستمی از سوی دشمنان مواجه شدی، غمگین و دلتنگ مباش؛ چرا که این امور همگی به امر و اراده دوست (خداوند) رخ می‌دهد و اوست که این وقایع را فرمان می‌دهد.

نکته ادبی: واژه "دوست" در اینجا استعاره از معشوق حقیقی یا پروردگار است که فاعلِ اصلیِ تمامیِ حوادث جهان انگاشته شده است.

بر یار ذلیل هر ملامت کید چون یار عزیز می پسندد شاید

بر عاشقی که در برابر معشوق خوار و خاکسار است، هر سرزنشی که وارد شود، اگر معشوقِ گرامی آن را بپسندد، شایسته و پذیرفتنی است.

نکته ادبی: "یار ذلیل" به معنای عاشقِ خاضع و بی‌ادعاست که خود را در برابر شکوه معشوق هیچ می‌بیند و "یار عزیز" در مقابل آن، معشوقِ قدرتمند و گرامی است.

آرایه‌های ادبی

استعاره تیر جفا

ستم و آزارِ دشمنان به تیری تشبیه شده که به سوی عاشق پرتاب می‌شود تا او را بیازماید.

تضاد (طباق) دشمن / دوست

به‌کارگیری دو واژه متضاد برای نشان دادن تفاوت دیدگاه عاشق در مواجهه با حوادث.

تضاد (طباق) ذلیل / عزیز

مقابل هم قرار دادنِ صفاتِ عاشقِ خاضع و معشوقِ مقتدر برای نمایش رابطه نابرابرِ عاشق و معشوق.