دیوان اشعار - رباعیات

سعدی

رباعی شمارهٔ ۹۰

سعدی
همسایه که میل طبع بینی سویش فردوس برین بود سرا در کویش
وآن را که نخواهی که ببینی رویش دوزخ باشد بهشت در پهلویش

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این اشعار بر این حقیقت درونی تأکید دارند که کیفیت محیط زندگی انسان، بیش از آنکه وابسته به ویژگی‌های فیزیکی مکان باشد، برآمده از نگرش و کشش‌های قلبی او نسبت به اطرافیانش است. شاعر با بهره‌گیری از مفاهیم بهشت و دوزخ، فضایی را ترسیم می‌کند که در آن، رضایت باطنی می‌تواند حتی سخت‌ترین شرایط را به بهشت بدل کند و برعکس، کینه و بیزاری، محیط‌های آرام‌بخش را نیز به دوزخ مبدل سازد.

در واقع این نگاه، ستایشگر اهمیتِ همدلی و دوستی است و نشان می‌دهد که حضور محبوب، به پیرامون انسان صفا می‌بخشد و نبودِ تفاهم، آرامش را از انسان سلب می‌کند.

معنای روان

همسایه که میل طبع بینی سویش فردوس برین بود سرا در کویش

اگر نسبت به همسایه‌ای در دل خود اشتیاق و علاقه داشته باشی، خانه‌ی او برای تو همچون والاترین و بهترین جایگاه‌های بهشت جلوه خواهد کرد.

نکته ادبی: واژه «طبع» در اینجا به معنای میل درونی و سرشت انسانی است و «فردوس برین» کنایه از غایت مطلوب و کمال آسایش است.

وآن را که نخواهی که ببینی رویش دوزخ باشد بهشت در پهلویش

و اما کسی که از او بیزاری و قلباً تمایلی به دیدن چهره‌اش نداری، حتی اگر در همسایگی بهشت هم زندگی کند، زندگی در کنار او برای تو عذابی همچون جهنم خواهد داشت.

نکته ادبی: این بیت در ادامه بیت نخست آمده و با استفاده از تضاد میان دوزخ و بهشت، قدرتِ احساساتِ درونی در تغییرِ کیفیتِ واقعیتِ بیرونی را به تصویر می‌کشد.

آرایه‌های ادبی

تضاد (طباق) فردوس برین و دوزخ

شاعر با کنار هم قرار دادن واژگان متضاد، شدت تغییر وضعیت روحی انسان در اثر دوستی یا دشمنی را به شکلی تأثیرگذار بیان کرده است.

مجاز و کنایه بهشت و دوزخ

این مفاهیم در اینجا نه به عنوان مکان‌های اخروی، بلکه به عنوان کنایه از «حسِ مطلوب» و «حسِ عذاب‌آور» در زندگیِ دنیوی به کار رفته‌اند.