دیوان اشعار - رباعیات

سعدی

رباعی شمارهٔ ۷۳

سعدی
گر تیر جفای دشمنان می آید دل تنگ مکن که دوست می فرماید
بر یار ذلیل هر ملامت کاید چون یار عزیز می پسندد شاید

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این دو بیت، رویکردِ عرفانی و عاشقانه به سختی‌های زندگی را تبیین می‌کنند. پیام اصلی این است که عاشق نباید از رنج‌ها و ملامت‌هایی که توسط دشمنان یا شرایط بیرونی بر او تحمیل می‌شود، آزرده‌خاطر باشد؛ چرا که همه‌ی این امور در نهایت به اراده و مشیتِ معشوق بازمی‌گردد. وقتی عاشقِ راستین، معشوق را دلیلِ اصلیِ تمامیِ وقایع می‌داند، تلخیِ رنج‌ها برایش شیرین می‌شود.

در واقع، این ابیات دعوتی است به مقام «رضا»؛ جایی که عاشق، هر چه را که معشوق می‌پسندد، خیر و شایسته می‌شمارد و خود را کاملاً تسلیمِ اراده‌ی او می‌کند.

معنای روان

گر تیر جفای دشمنان می آید دل تنگ مکن که دوست می فرماید

اگر تیرهای بلا و آزارهایی که دشمنان به سمت تو پرتاب می‌کنند به تو می‌رسد، غمگین و دل‌تنگ مباش؛ چرا که این رنج‌ها به دستور و اراده‌ی «دوست» (معشوق حقیقی) رخ می‌دهد و اوست که این آزمون را برای تو مقدر کرده است.

نکته ادبی: «تیر» استعاره از سختی‌ها و آزارهاست و فعل «می‌فرماید» در اینجا به معنای امر کردن و مقدر ساختن است که بر پایه‌ی باور عرفانی «توحید افعالی» بیان شده است.

بر یار ذلیل هر ملامت کاید چون یار عزیز می پسندد شاید

اگر هرگونه سرزنش و ملامتی به عاشقی که خود را در برابر معشوق کوچک و فروتن می‌شمارد وارد شود، نباید از آن ناراضی باشد؛ زیرا اگر آن معشوقِ گرامی و عزیز، این سرزنش را پسندیده است، پس آن ملامت هم کاملاً روا و شایسته است.

نکته ادبی: «ذلیل» در این مقام به معنای منفیِ خوار بودن نیست، بلکه نشان‌دهنده‌ی نهایتِ افتادگی و تسلیمِ عاشق در برابر معشوق است.

آرایه‌های ادبی

استعاره تیر جفا

تشبیه رنج‌ها و آزارهای دشمنان به تیر، برای نشان دادنِ عمقِ اثرگذاری و نفوذِ آن در روحِ عاشق.

تضاد درونی یار ذلیل و یار عزیز

تقابل میان خضوعِ عاشق (ذلیل) و جایگاهِ رفیعِ معشوق (عزیز) که نشان‌دهنده‌ی تفاوتِ مقامِ عاشقی و معشوقی است.

تلمیح دوست می‌فرماید

اشاره به آموزه‌های عرفانی که همه‌ی رویدادهای هستی را ناشی از اراده‌ی حق‌تعالی (دوست) می‌داند و مؤمن را به تسلیم در برابر آن فرا می‌خواند.