دیوان اشعار - غزلیات

سعدی

غزل ۷۰

سعدی
ای که از سرو روان قد تو چالاکترست دل به روی تو ز روی تو طربناکترست
دگر از حربه خون خوار اجل نندیشم که نه از غمزه خون ریز تو ناباکترست
چست بودست مرا کسوت معنی همه وقت باز بر قامت زیبای تو چالاکترست
نظر پاک مرا دشمن اگر طعنه زند دامن دوست بحمدالله از آن پاکترست
تا گل روی تو در باغ لطافت بشکفت پرده صبر من از دامن گل چاکترست
پای بر دیده سعدی نه اگر بخرامی که به صد منزلت از خاک درت خاکترست

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این غزل، ستایشی است از زیباییِ بی‌بدیلِ معشوق که شاعر با بیانی پرشور و عاشقانه، آن را فراتر از هر زیباییِ زمینی یا اساطیری تصویر می‌کند. شاعر در این فضای عاطفی، نگاه معشوق را مهلک‌تر از مرگ می‌داند و کلام خود را در برابر قامتِ موزونِ او ناتوان اما متبرک می‌شمارد.

درونمایه‌ی اصلی این اثر، تسلیمِ محضِ عاشق در برابر معشوق است. شاعر ضمنِ دفاع از پاکیِ عشقِ خویش در برابرِ بدگوییِ دشمنان، به نوعی فروتنیِ عارفانه می‌رسد که در آن، خود را در برابرِ جایگاهِ والای معشوق، حقیرتر از خاکِ درگاهِ او می‌بیند و آرزو می‌کند که تنها سایه‌ای یا نشانی از معشوق بر وجودِ او بیفتد.

معنای روان

ای که از سرو روان قد تو چالاکترست دل به روی تو ز روی تو طربناکترست

ای کسی که قامت موزون تو از درخت سروِ متحرک هم چالاک‌تر و زیباتر است؛ شادی و شعفی که با دیدن روی تو در دل من پدید می‌آید، از زیبایی خودِ آن چهره هم فراتر است.

نکته ادبی: سرو روان کنایه از قامتی است که در عین بلندی، نرم و انعطاف‌پذیر و خوش‌تراش است.

دگر از حربه خون خوار اجل نندیشم که نه از غمزه خون ریز تو ناباکترست

از این پس دیگر از شمشیر خون‌ریزِ مرگ و پایانِ زندگی نمی‌هراسم؛ زیرا تیرِ نگاهِ تو که جانم را می‌ستاند، از مرگ نیز بی‌باک‌تر و مهلک‌تر است.

نکته ادبی: غمزه به معنای حرکت چشم و ابرو برای ناز و کرشمه است که در ادبیات کلاسیک غالباً به تیری برای شکار دل تعبیر می‌شود.

چست بودست مرا کسوت معنی همه وقت باز بر قامت زیبای تو چالاکترست

سخن و کلام من همیشه آراسته و متناسب بوده است، اما وقتی آن را برای توصیف قامتِ زیبای تو به کار می‌گیرم، انگار بر تنِ این توصیفِ تو، خوش‌تر و برازنده‌تر می‌نشیند.

نکته ادبی: کسوت به معنای لباس است و در اینجا استعاره‌ای از کلمات و اشعاری است که شاعر برای ستایش به کار می‌برد.

نظر پاک مرا دشمن اگر طعنه زند دامن دوست بحمدالله از آن پاکترست

اگر دشمن به نگاهِ پاک و بی‌آلایشِ من طعنه می‌زند، اهمیتی ندارد؛ زیرا دامنِ عصمت و پاکیِ معشوق من، به شکر خدا از هر آلودگی و تهمتی مبرا و پاک‌تر است.

نکته ادبی: نظر پاک کنایه از نگاهی است که عاری از شهوت و نیاتِ ناپسند است.

تا گل روی تو در باغ لطافت بشکفت پرده صبر من از دامن گل چاکترست

از آن زمان که چهره تو همچون گل در باغِ لطافت شکوفا شد، صبر و شکیبایی من به کلی از میان رفت و پرده‌ی تحمل من از هم دریده شد.

نکته ادبی: چاک‌بودن پرده صبر کنایه از بی‌قراری و شکستنِ سدِ خودداری است.

پای بر دیده سعدی نه اگر بخرامی که به صد منزلت از خاک درت خاکترست

اگر قصدِ گذر کردن داری، قدم بر چشم من بگذار؛ چرا که من از شدتِ فروتنی، صدها مرتبه از خاکِ درگاهِ تو نیز خاکی‌تر و افتاده‌تر هستم.

نکته ادبی: پای بر دیده نهادن کنایه از نهایتِ اشتیاق و تواضع برای استقبال از محبوب است.

آرایه‌های ادبی

تشبیه سرو روان

تشبیه قدِ معشوق به سروی که در حال حرکت است برای نشان دادن بلندی و موزونی آن.

مبالغه از حربه خون خوار اجل نندیشم که نه از غمزه خون ریز تو ناباکترست

بزرگ‌نماییِ قدرتِ نگاهِ معشوق با مقایسه آن با مرگ، به طوری که مرگ در برابر آن کوچک شمرده شده است.

کنایه پای بر دیده نهادن

کنایه‌ای از نهایتِ احترام و اشتیاق برای دیدار معشوق.

ایهام تناسب خاکتر

به دو معنای خاکی‌تر (افتاده‌تر/متواضع‌تر) و خاک‌آلودتر (ذلیل‌تر) اشاره دارد که با واژه خاک در مصرع اول ارتباط معنایی دارد.