دیوان شمس - غزلیات

مولوی

غزل شمارهٔ ۲۸۵۱

مولوی
شب و روز آن نکوتر که به پیش یار باشی به میان سرو و سوسن گل خوش عذار باشی
به طرب هزار چندان که بوند عیش مندان به میان باغ خندان مثل انار باشی
نشوی چو خارهایی که خلند دست و پا را به مثال نیشکرها که شکرنثار باشی
به مثال آفتابی که شهیر شد به بخشش به میان پاکبازان به عطا مشار باشی
هله بس که تا شهنشه بگشاید و بگوید چو خمش کنی نگویی و در انتظار باشی

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این ابیات دعوت‌نامه‌ای است برای سلوک در مسیر عشق و کمال؛ فضایی مملو از طراوت و سرزندگی که شاعر در آن مخاطب را به دوری از رذایل اخلاقی و رسیدن به مرتبه‌ای از بخشندگی و شیرینی فرا می‌خواند. تأکید اصلی بر همنشینی با محبوب و تبدیل شدن به وجودی است که نه تنها برای خود، بلکه برای دیگران نیز منشأ خیر، شادی و امید باشد.

در پایان، شاعر به آدابِ سکوت و گوش سپردن به کلامِ حق اشاره دارد. او از انسان می‌خواهد که با تمرینِ خاموشی و کنار گذاشتنِ خودبینی، آماده‌ی شنیدنِ پیامِ دوست باشد و در انتظارِ عنایتِ شاهِ بی‌همتا بماند؛ چرا که حقیقت نه در پرگویی، که در سکوتِ آگاهانه و گوش جان سپردن نهفته است.

معنای روان

شب و روز آن نکوتر که به پیش یار باشی به میان سرو و سوسن گل خوش عذار باشی

شایسته و بهتر آن است که شب و روز در حضور معشوق باشی و در میان این همه زیبایی و طراوت که به سرو و سوسن تشبیه شده، همچون گلی با چهره‌ای زیبا و دلربا جلوه‌گری کنی.

نکته ادبی: خوش‌عذار ترکیبی وصفی به معنای زیباچهره است که در متون کلاسیک برای توصیف معشوق به کار می‌رود.

به طرب هزار چندان که بوند عیش مندان به میان باغ خندان مثل انار باشی

باید چنان غرق در شادی و نشاط باشی که لذت تو بسیار فراتر از لذتِ کسانی باشد که در پی عیش‌های ظاهری و زودگذر هستند؛ تو باید در باغِ وجود، همچون اناری خندان و پربار و پرطراوت باشی.

نکته ادبی: عیش‌مندان به معنای عیش‌طلبان و کسانی است که به دنبال خوش‌گذرانی هستند.

نشوی چو خارهایی که خلند دست و پا را به مثال نیشکرها که شکرنثار باشی

مانند خارهایی نباش که دست و پای عابران را مجروح می‌کنند؛ یعنی مایه آزار دیگران مباش، بلکه با منشی شیرین و خیرخواهانه، همچون نیشکر، مایه لذت و نیکی برای دیگران باش.

نکته ادبی: خلیدن به معنای فرو رفتن و مجروح کردن است که در اینجا نمادِ آزردنِ دیگران است.

به مثال آفتابی که شهیر شد به بخشش به میان پاکبازان به عطا مشار باشی

همچون خورشیدی باش که به بخشندگی شهرت دارد؛ تو نیز در میان مردانِ پاک‌باخته و عاشق، در بخشیدنِ عشق و نیکی سهیم باش و از دارایی‌های معنوی خود دریغ مکن.

نکته ادبی: شهیر به معنای مشهور و پرآوازه است و پاکبازان به عاشقانِ یک‌رنگ و بی‌ادعایی گفته می‌شود که هستی خود را فدای معشوق می‌کنند.

هله بس که تا شهنشه بگشاید و بگوید چو خمش کنی نگویی و در انتظار باشی

دیگر بس است و ساکت باش تا آن پادشاهِ حقیقی زبان بگشاید و سخن بگوید؛ تو باید خاموشی پیشه کنی و از حرف زدن دست بکشی تا تنها در انتظارِ شنیدنِ کلامِ او بمانی.

نکته ادبی: خمش به معنای سکوت و خاموشی است که در ادبیات عرفانی مقدمه دریافتِ انوارِ الهی است.

آرایه‌های ادبی

تشبیه مثل انار باشی / به مثال نیشکرها / به مثال آفتابی

شاعر با استفاده از تشبیهات متعدد، صفات مطلوبِ انسانی (شادی، بخشندگی، شیرینی) را به پدیده‌های طبیعی پیوند می‌زند.

تضاد خارهایی که خلند / نیشکرها که شکرنثار

تضاد میان خار (نماد آزار) و نیشکر (نماد خیر و شیرینی) برای تبیینِ رفتارِ صحیح در برابرِ مردم.

مراعات نظیر سرو، سوسن، گل، باغ، انار

همنشینی واژگان مربوط به طبیعت برای ایجاد فضای زنده و سرشار از نشاط.