دیوان شمس - غزلیات

مولوی

غزل شمارهٔ ۲۷۵۷

مولوی
کژزخمه مباش تا توانی هر زخمه که کژ زنی بمانی
پیر است عروس عیش دنیا مرگش طلبی اگر ستانی
تا رخ ننمود جمله نور است چون رخ بنمود شد دخانی
از سیل بلا چو کاه مگریز در عشق و ولا چو پهلوانی
چون آب روان به هر نباتی باید که حیات را رسانی

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این اشعار در فضای عرفانی و اخلاقی سروده شده‌اند و بر دو محور اصلی تکیه دارند: نخست، هشدار نسبت به فریبندگی ظواهر دنیا و ضرورت شناخت حقیقت امور و دوم، دعوت به کنشگری مثبت، شجاعت در برابر سختی‌ها و سودمند بودن برای دیگران. شاعر می‌کوشد مخاطب را از غفلت برهاند و به سوی تعالی دعوت کند.

در این کلام، دنیا به عروسی پیر و فرتوت تشبیه شده که در عین ظاهری آراسته، منشأ هلاکت است. از سوی دیگر، شاعر با نگاهی توحیدی، انسان را به ایستادگی در برابر بلاها و تبدیل شدن به منبع حیات‌بخشی و خیرخواهی برای جهانیان فرا می‌خواند تا از مسیر مستقیم کمال بازنماند.

معنای روان

کژزخمه مباش تا توانی هر زخمه که کژ زنی بمانی

تا جایی که در توانت هست، از کج‌رفتاری و عملکرد نادرست بپرهیز؛ چرا که هر حرکت و تلاش نادرستی که انجام می‌دهی، تو را در همان وضعیت می‌گذارد و مانع پیشرفت تو می‌شود.

نکته ادبی: «کژزخمه» استعاره از رفتار و کنش‌های ناشایست است. «زخمه» در اصل به معنای ضربه زدن به تار است، اما در اینجا استعاره از هر نوع کنش و واکنش در زندگی است.

پیر است عروس عیش دنیا مرگش طلبی اگر ستانی

لذت‌ها و خوشی‌های دنیوی، مانند عروسی است که پیر و فرسوده است (هرچند خود را جوان نشان می‌دهد)؛ اگر به دنبال رسیدن به این دنیا باشی، در واقع مرگ و تباهی خود را طلب کرده‌ای.

نکته ادبی: «عروس عیش» استعاره‌ای از خوشی‌های دنیوی است. ترکیب این دو واژه نشان‌دهنده فریبندگی در عین زوال‌پذیری دنیاست.

تا رخ ننمود جمله نور است چون رخ بنمود شد دخانی

تا زمانی که حقیقت پنهان است، همه‌چیز درخشان و فریبنده به نظر می‌رسد؛ اما به محض اینکه چهره واقعیِ دنیا آشکار شود، متوجه می‌شوی که چیزی جز دود و تیرگی نیست.

نکته ادبی: «دخانی» به معنای دودی و تیره است که در تضاد کامل با «نور» به کار رفته تا ناپایداری و بی‌ارزشی دنیا را نشان دهد.

از سیل بلا چو کاه مگریز در عشق و ولا چو پهلوانی

هنگامی که سیل سختی‌ها و مشکلات به سویت می‌آید، مانند پر کاهی نباش که با هر بادی جابجا می‌شود؛ بلکه در مسیر عشق و وفاداری، مانند یک پهلوان و قهرمان استوار باش.

نکته ادبی: تشبیه به کار رفته در «چو کاه» و «چو پهلوان»، تضاد میان ضعف در برابر دنیا و قدرت در راه معنویت را به زیبایی تصویر کرده است.

چون آب روان به هر نباتی باید که حیات را رسانی

همان‌طور که آب روان باعث رشد گیاهان می‌شود، تو نیز باید در زندگی چنان باشی که برای هر موجودی، مایه حیات، رشد و سرزندگی شوی.

نکته ادبی: «حیات رساندن» کنایه از بخشش و خیر رساندن به دیگران است و شاعر انسان را به عنصری حیات‌بخش تشبیه کرده است.

آرایه‌های ادبی

استعاره عروس عیش

تشبیه دنیا به عروسی زیبا که در باطن پیر و فرتوت است، برای نشان دادن فریبندگی.

تشبیه چو کاه و چو پهلوان

مقایسه انسانِ ترسو با کاه و انسانِ شجاع با پهلوان در برابر مشکلات.

تضاد نور و دخانی

تقابل روشناییِ ظاهری با تیرگیِ باطنی برای نشان دادن حقیقت دنیا.