دیوان شمس - غزلیات

تو به اتکایِ قدرت و بزرگیِ خود، این توانایی را داری که از ما روی برگردانی، اما اگر تو که همچون کعبه‌ قِبلگاهِ هستی ما هستی، از جایِ خود برخیزی و بروی، دیگر چه ایمانی و چه مسلمانی برای ما باقی می‌ماند؟

تو پادشاه و جان‌بخشِ مایی؛ تو هم عینِ ذاتِ وجودی و هم مالکِ تمامِ دارایی‌هایِ ما هستی. پس مرغِ جان‌هایِ ما را که در آستانِ تو پرواز می‌کنند، مشوران و پریشان مکن، چرا که تو همچون حضرت سلیمان، فرمانروایِ این مرغانِ جان هستی.

آسمان از هرگونه آشوب و غوغایی در امان است، اما زمین همواره دستخوشِ غارت و یغماست. با این حال، زمین نظم و پریشانیِ خود را از آسمان دریافت می‌کند و تابعِ حالاتِ اوست.

زمین در این تمثیل مانند تن و جسمِ مادی است و آسمان همچون عقل و جانِ برتر. تو خوب می‌دانی که چاقی یا لاغریِ تن، وابسته به سلامت و حضورِ جان است.

وقتی عقل (جان) تن را رها کند، تن دچارِ آشفتگی و پریشانی می‌شود؛ در این هنگام تن به عقل می‌گوید: من مقصرم نیستم که چنین پریشانم، تو بودی که از من دور شدی و مرا نگهبانی نمی‌کنی.

عنایت‌ها و توجهاتِ تو به جانِ ما، همچون عقلی برایِ عقلِ ماست (فرا عقل است). حال اگر تو که عقلِ برترِ مایی از ما روی بگردانی، عقلِ عادیِ ما دیگر چه ارزشی دارد؟

اگر حمایتِ تو نباشد، یوسفِ صدیق ممکن است به گرگ تبدیل شود و موسی به فرعون بدل گردد؛ آن‌گاه که رکابِ فرمانرواییِ تو از دست برود، سَری که باید صاحبِ خرد باشد، تبدیل به پالانِ بارکشی می‌شود.

چون ما مانند دستِ ابزار هستیم و تو معدن و منبعِ اصلی، پس آنچه می‌خواهی از وجودِ ما پدید آور. چون ما مانند خاکِ پذیرنده هستیم و تو مانند آبی که حیات می‌بخشد، پس در وجودِ ما هر گلی که می‌خواهی برویان.

ای مولای من، تو هم جستجوگرِ مای و هم هدفِ جستجویِ ما هستی، همچون مغناطیسی که جذب می‌کند. تو هم گویایِ حقایقی و هم خاموش، همچون اسطرلاب و ترازویی که حقیقت را بی‌کلام نشان می‌دهند.