دیوان شمس - غزلیات

ای جانِ من، اگر ذاتِ تو با حقیقتِ الهی درآمیزد، چه باک؟ همچنان که عسل از شیر نمی‌گریزد و در آن حل می‌شود، تو نیز نباید از این اتحاد و یگانگی با محبوب بگریزی.

اگر من در پیشگاهِ تو فردی ناچیز یا فاقدِ شایستگی هستم، با تابشِ شکوهِ تو به من، شایسته خواهم شد؛ و اگر در نظرِ خود هیچ و نابودم، با عنایتِ تو به وجود و هستی حقیقی دست خواهم یافت.

قطره‌ای ناچیز وقتی لطفِ تو را بیابد، به گوهری ارزشمند تبدیل می‌شود؛ همان‌گونه که ذره‌ای کوچک اگر در محدوده‌ی امرِ تو قرار گیرد، به کوه قاف تبدیل می‌شود.

همه‌ی ما پیکری خاکی هستیم که با دمِ الهی و ذکرِ او حیات یافته‌ایم؛ گلی که در باغِ هستی می‌خندد و می‌گرید، جلوه‌ای از اندیشه‌ی توست.

وجودِ مرا به گلستانی خندان بدل کن و فرمانی به دستم ده تا این گلشنِ روح، از آسیب‌های خزانِ دنیا در امان بماند.

تو گاهی در هیئتِ آب (حیات‌بخش) بر من تجلی می‌کنی و به گلِ جانم زندگی می‌بخشی، و گاهی همچون باد بر شاخه‌های وجودم می‌وزی تا مرا به حرکت واداری.

درختی که ریشه‌اش در آسمان (بالا) است و شاخه‌هایش رو به پایین (سویِ انسان) گسترده شده، برخلافِ درختانِ دنیوی که ریشه‌شان در خاک است.

گاه به گوشِ جانم نجوا می‌کنی که در دوغِ وجودِ من افتاده‌ای؛ من که جانِ جانانِ عالمی هستم، تو چرا از این جانِ مطلق می‌هراسی؟

گاه زانویِ (همتِ) تو را می‌بندم تا مانندِ شتری آرام گیری و بخوابی، و گاه بند از آن می‌گشایم تا برایِ حرکت و پویایی از جای برخیزی.

ای شتر (نفسِ سرکش) ناله مکن، خاموش باش و با دیده‌یِ بصیرت به من بنگر، که اگر چه خود، معدنِ تمییز و دانایی هستی، من بصیرتی نو به تو خواهم بخشید.

تو مانندِ شمعی و من همچون آتش، وقتی با جانِ تو برخورد می‌کنم، از لذتِ این دیدار، نیمی از وجودم می‌سوزد و نیمی فرو می‌ریزد و نابود می‌شود.

به سوختنی ساده و جزئی مانندِ پروانه قانع مباش، بلکه باید سرت را (که نمادِ کبر و منیت است) فدا کنی؛ پیشِ شمعِ حقیقت، این لاف زدن‌ها نشانه‌یِ سطحی‌نگری است.

اگر سودایِ مستان داری، این کلاه‌ِ اعتبار و منیّت را بر زمین بگذار و سرِ حقیقی را بجوی؛ چرا که کلاه‌دارانِ دنیا (صاحبانِ القاب) همچون باغبانانِ ناپایدارند و حقیقتِ سَر را ندارند.

سرِ حقیقی از آنِ کسانی است که جانشان را با جانِ او یگانه کرده‌اند؛ حتی آن خارِ ناچیزی که با تیزبینی و چالاکی توانست با گل همنشین شود، از آن کلاه‌دارانِ بی‌محتوا برتر است.

هر چه را که در پیِ یافتنِ آن هستی، جز از منبعِ اصلی‌اش مجو؛ چنان که طلا را از معدنِ طلا می‌یابند و ارزیز (قلع) را از معدنِ خودش.

سخن کوتاه کن، حکایتِ یک عمر را نمی‌توان در یک روز بیان کرد؛ چگونه ممکن است از یک تکه پارچه‌یِ کوچک، گریبان یا جامه ساخت؟