دیوان شمس - غزلیات

دل من در دستان پرمهرِ محبوب همچون قلمی است که او هرگونه بخواهد آن را به حرکت درمی‌آورد؛ امشب سرنوشتی برایم رقم می‌زند و فردا سرنوشتی دیگر می‌نویسد.

محبوب، این قلمِ وجود مرا متناسب با خطوط مختلف (رقاع و نسخ که در خوشنویسی رایج بود) می‌تراشد. قلم نیز بی‌هیچ مقاومتی اقرار می‌کند که تسلیم محض اراده اوست و خود می‌داند که حقیقتی مستقل ندارد.

گاهی قلم را سیاه می‌کند و به مرکب آلوده می‌سازد، گاهی آن را در میان موهای خود می‌مالد و گاهی آن را سرنگون می‌کند یا به کاری دشوار وامی‌دارد؛ این‌ها همه اشاراتی به سختی‌های راه سلوک است.

اراده الهی به مثابه قلمی است که با یک حرکت می‌تواند جهانی را نابود کند یا با همان حرکت، کسی را از بلا نجات دهد.

عزت و شکوه قلم به میزان اعتبار کسی است که آن را به دست گرفته است؛ خواه آن شخص پادشاهی بزرگ باشد یا فرمانده‌ای لشکری.

محبوب، سرِ قلم را برای تراشیدن می‌شکافد (قلم‌تراشی)؛ همان‌طور که جالینوس، پزشک بزرگ، برای درمان بیمار، گاهی او را با جراحی یا تجویز تلخ، معالجه می‌کند.

آن قلم (انسان) نه می‌تواند به عقل خودش از خودش تمجید کند و نه می‌تواند بر اساس میل خودش، منکر چیزی شود، زیرا اراده‌اش در اراده کاتب فانی شده است.

اگر او را قلم (ابزار) بدانم یا علم (صاحب آگاهی) بدانم، در او هم هوشیاری نهفته است و هم بی‌خودی؛ چه شگفت‌آور است این حالت که در عینِ بی‌هوشی، سراسر هوشیاری است.

توصیف این حالت در عقل نمی‌گنجد، زیرا جمعِ اضداد است؛ وجودی که ساختار و ترکیبی ندارد، اما چه شگفت‌انگیز است که هم مجبور است و هم مختار.