دیوان شمس - غزلیات

جوانمردی نیست که در شرایط سخت، دست از یاری دیگران بشویی و تنها به فکر خود باشی؛ چگونه نظمِ زندگی و جهان با آن دیدگاهِ کوته‌بینانه و خشکِ بازاری (سودجویی) سامان می‌پذیرد؟

از خوی درنده و طمع‌کارِ خود که همچون گرگی خون‌خوار است، دست بردار، چرا که این خویِ پست، هیچ شکارِ معنوی برایت به ارمغان نمی‌آورد. بخل و صرفه‌جوییِ افراطی را رها کن، زیرا این روش، هیچ کار بزرگی را به سامان نمی‌رساند.

اگر ثروت، جان و جواهرات در راهِ عشقِ محبوب و در بازارِ سودایِ جانان هزینه نشود، چه ارزشی دارند؟

اگر به خاطر بخل و اندوختنِ زر، طوقی از طلا بر گردن دارم، آن طوق برای من غل و زنجیر است و اگر خلخالی از طلا دارم، همانند خاری است که پایم را می‌آزارد.

ای کسی که مانند شاخه‌ای خشک و بی‌میوه هستی، از طمع تهی شو و مانند چرخِ گردون در حرکت باش؛ تو که پاسبانِ ثروتت شده‌ای، مانند ماری بر گنجِ خود چنبره زده‌ای و جز رنج برای خود چیزی نداری.

تو آن را زرِ سرخ می‌نامی، در حالی که رنگِ آن (از نظر معنوی) زردیِ ناشی از بیماری و رنجوری است. تو خود را بزرگ و توانگرِ شهر می‌خوانی، اما در حقیقت درویشی هستی که حتی از داشتنِ شلواری (حداقل‌های زندگی و شرافت) محروم مانده‌ای.

چرا نباید مانند مردانِ آزاده، ثروتِ خود را برای همدردان و دوستانم بذل و بخشش کنم؟ چرا نباید مانند داروی شفابخش، درمانِ دردِ دردمندان باشم؟

نمی‌توانم کمتر از چنگ باشم که حریف و همدمِ هر دلِ تنگی است؛ سازی که با هر زخمه و هر تارش، مرهمی بر گوشِ شنوندگان می‌گذارد.

نمی‌توانم کمتر از شراب باشم که از چشمه‌ی جوشانِ شادی برآمده و با هر جرعه، دعوت‌نامه‌ی عیش و نوش را به هر فردِ مست و بیخود می‌رساند.

ای دوست، بخشندگی را از سنگِ سخت و صخره بیاموز که از هر شکاف و رگبرگِ آن، بخشش و ایثار می‌جوشد (اشاره به آب چشمه که از دل سنگ می‌جوشد).

چگونه می‌توانی خود را امیر و فرمانده بدانی، حال آنکه باعث ننگِ سنگ و صخره‌ای (چون حتی سنگ هم بخشنده است)؟ چگونه می‌توانی خود را شیرِ خدا (لقب حضرت علی) بنامی در حالی که اسیرِ نفسِ پست و سگ‌صفتِ خود هستی؟

سکوت کردم، زیرا خداوندِ دین، همه پنهان‌ها را آشکار می‌کند. اوست که شاخه زشتِ باطنِ افراد را نمایان می‌سازد، حتی اگر صفتِ ستاری (پوشانندگی) داشته باشد.