دیوان شمس - غزلیات

اگر تنها یک ساعت از بند عقل جزئی و نفسِ دنیاپرست رها شوی، درخواهی یافت که این عقلِ محدود ما مانند «حوا» (نفسِ فریب‌دهنده) و روحِ ما مانند «آدم» (حقیقتِ الهی) است که از جایگاه خود سقوط کرده است.

اگر آدمِ وجودِ انسان از باغِ بهشتیِ دل به این دنیای مادی (آب و گل) فرود نمی‌آمد، شأن و مقامِ او فراتر از فرشتگان و فراتر از تمامِ نام‌ها و صفات بود.

اگر همانند حضرت ابراهیم، حقیقتاً در برابر حق تسلیم شوی، نفسِ تو که مانند سایه‌ای همیشه همراه توست، سرنگون می‌شود و خورشیدِ حقیقت در وجودت طلوع می‌کند.

اگر هستیِ مجازیِ تن را نفی کنی (لا)، این نفسِ سرکشِ تو متعالی می‌شود و پس از آنکه کاملاً به «لا» (هیچ‌انگاریِ خود) رسیدی، به مقامِ یگانگی و حضورِ خداوند (الا) خواهی رسید.

اگر چشمِ تنِ تو که مانند خفاش ضعیف و تاریک‌بین است، دچار سستی نبود، به جای یک خورشید، صدها خورشیدِ معرفت را در عالم جان مشاهده می‌کردی.

اگر نیکی و بدی در پیشگاه خداوند در این آزمونِ دنیا یکسان بود، آنگاه ابلیسِ بدکردار با جبرئیلِ فرشته‌خو هیچ تفاوتی نداشتند؛ در حالی که چنین نیست.

اگر انسان به اسرارِ غیب آگاهی داشت و رازدارِ الهی بود، خیر و شر برایش پنهان نمی‌ماند و هر آنچه که در عالم غیب از دیدگان پوشیده است، برای او آشکار بود.

حواسِ پنج‌گانه برای ما همچون جاسوس عمل کرده و ما را در زندانِ عالمِ ماده محبوس کرده‌اند. چون این حواس حقیقت را نمی‌بینند، ای کاش ما در برابرِ دنیا نابینا بودیم تا چشمِ دلمان باز می‌شد.

نفسِ انسان مانند مگسی است که همواره بر کاسه‌ی طعامِ دنیا نشسته است؛ اگر این نفسِ طمع‌کار دست از زیاده‌خواهی بردارد، می‌تواند از مرتبه‌ی پستی به جایگاهِ بلندِ «عنقا» (سیمرغ) برسد.

ستاره‌های آسمان همچون کاسه‌های طلایی، چشمِ طمع‌کاران را خیره کرده و می‌فریبند؛ ای کاش این زیبایی‌های ظاهری فریبنده نبودند.

خاموش باش و در حق بیندیش، چرا که سخنِ حقیقی از عالمِ «لامکان» (عالم غیب) می‌آید؛ اگر چشمِ باطنِ تو به آنجا باز شود، دیگر نیازی به گفتن و سخن‌سرایی نداری.

از پرتوِ شمسِ تبریزی بنگر که چگونه هر ذره‌ی هستی لبریز از نورِ یقین است؛ اگر ذوق و تواناییِ سخن گفتن در ذرات وجود داشت، هر ذره‌ای در حالِ ستایشِ حقیقت می‌بود.