دیوان شمس - غزلیات

هنگامی که عشق به دل راه یافت، اندیشه‌های منطقی و جزیی‌نگر رخت برمی‌بندند؛ چرا که اندیشه، همزمان که گشاینده‌ی اسرار است، ذهن را در چارچوب‌های محدودِ خود محصور و گرفتار می‌کند.

قلب به جان هشدار می‌دهد که در دنیایِ کوچکِ اندیشه مأوا نگزین؛ زیرا اندیشه در برابر سبکی و لطافتِ بی‌کرانِ جان، بسیار سنگین و دست‌وپاگیر است و نمی‌تواند جایگاهِ حقیقی تو باشد.

عشق، جاسوسِ نهانِ عالم است که وقتی وارد می‌شود، همه‌چیز در برابرش سر تعظیم فرود می‌آورد. در این لحظه، اندیشه از خود بی‌خود گشته و به دریای حقیقت می‌پیوندد.

اندیشه، واردِ میخانه‌ی اسرار الهی شد و با رطل و ساغرِ عشق دمساز گشت؛ در این حالِ مستی، تمام اسرار غیبی بر او آشکار شد؛ شگفتا از چنین اندیشه‌ی سرمستی.

اندیشه آن‌چنان از بندِ خودخواهی و منیت رها شد و در حالتِ بی‌خودی قرار گرفت که اکنون از دیگران می‌پرسد: آیا اصلاً چیزی به نام «اندیشه» وجود خارجی دارد؟ (یعنی به مرحله‌ای از فنا رسیده که هستیِ خود را انکار می‌کند).

حتی آسمان و افلاک نیز از ترسِ عظمتِ این دل، مات و مبهوت شدند و دست بر هم زدند؛ چرا که با خود می‌گویند: اگر هیچ‌کس نتوانست از چنگالِ تقدیرِ الهی برهد، پس این «اندیشه» چگونه توانست چنین رها و آزاد شود؟

هر کس گمان می‌کند با دامِ منطق و استدلال می‌تواند این اندیشه‌ی متعالی را شکار کند و در بندِ افکارِ خود بگنجاند، سخت در اشتباه است و چنین حقیقتی در دامِ تنگِ ذهنِ بشری اسیر نمی‌شود.

از آنجا که هر نقش و صورتی که در عالم می‌بینی، از سرچشمه‌ی اندیشه روییده و پدیدار شده است، پس آن صورت‌های ظاهری را پرستش مکن؛ بلکه به دنبالِ حقیقتِ خودِ اندیشه (که همان منشأ خلاقیت است) برو.

تمامِ جواهر و موادِ عالم، پیش از این ساکن و بی‌حرکت بودند، اما این نیرویِ اندیشه بود که آن‌ها را شکافت و از دلِ آن‌ها، حقیقتی تازه بیرون جهید و جان بخشید.

به این جهانِ کهنه بنگر که مدام در حال تغییر و دگرگونی (فربه و لاغر شدن) است؛ این رنج و دردِ کهنگی، به خاطرِ این است که «اندیشه» دائماً در حالِ تولدِ دوباره در آن است.

دردِ زایمانِ جهان برای این است که شاه‌زاده‌ای (حقیقتی متعالی) متولد شود؛ وقتی اندیشه متمرکز و سربست (و در خود فرورفته) شد، نتیجه‌اش سربلندی و کمال است.

زمانی که دل از غم‌های دنیوی پاک شد، لایقِ دریافتِ پیام‌های الهی (جبرئیل) گشت؛ همان‌طور که حضرت مریم با یک دمِ الهی باردار شد، دل نیز اکنون با اندیشه‌ی الهی آبستن گشته است.

وقتی شهدِ کلامِ شمس تبریزی در مزاجِ من آمیخت، خونم به جوش آمد؛ اندیشه نیز در برابرِ این شور و هیجان، گویی رگش به دستِ جراح (فصاد) زده شده و زخم خورده و از هم گسیخته است.