دیوان شمس - غزلیات

هرچه از بدی و زشتی می‌گویم، مقصودم نقدِ نفسِ خودم است؛ زیرا در این جهان هیچ زهر و آفتی کشنده‌تر و زیان‌بارتر از خودِ خویش (نفس اماره) سراغ ندارم.

اگر گمان کردی که در سخنم به کسی اشاره دارم و قصدِ بدگویی از کسی را کرده‌ام، سخت در اشتباهی. سوگند به خداوندِ بزرگ و صاحبِ صفاتِ کامل و بخشنده، که هرگز چنین قصدی ندارم.

تا زمانی که از خود و بندهایِ نفسانی‌ام رها نشوم، چگونه می‌توانم به دیگران بپردازم؟ اگر ادعا کنم که از خود رها شده‌ام، تنها خیالی باطل و گمانی نادرست است.

اگر نکته‌ای می‌گویم که تأویل‌ها و تفسیرهای گوناگونی دارد، بدان که اگر قصدِ کوچک کردن یا عیب‌جویی از کسی را داشته باشم، از جوانمردی و حقیقتِ انسانیت به دور هستم.

ای هم‌سخنِ رازدار و محرم، خواهشی از تو دارم؛ اینکه نسبت به عشق و گرایشِ من به تزکیه‌ی نفس، گمانِ نیک داشته باشی و مرا پاک‌دل بدانی.

من خود، دشمنِ جانِ خویشم و فریاد و فغانِ من نیز از دستِ نفسِ خودم است؛ چرا که می‌خواهم این خودِ کاذب و منیّتِ خویش را مانندِ هیزم در آتشِ حقیقت بسوزانم.

چرا که بارها و بارها دوستانم را با نام و نشان، آشکارا و بدون هیچ نفاق و دورویی ستایش کرده‌ام.

من صدها بار، هم در نهان و هم در آشکار، به دوستی با او افتخار کرده‌ام و ما همیشه از سرِ صمیمیت و دوستی، بسیار به هم نزدیک بوده‌ایم.

اگر عیبی را بر زبان می‌آورم، مقصودم عیبِ خودم است؛ زیرا نفسِ من (جسم و منیّت)، مانند ابری، نورِ جانِ مرا که همچون ماه درخشان است، پوشانده است.

بدان که اگر از آن صفتِ زشت سخن گفتم، برای نکوهش و سرزنشِ آن بود؛ به خاطرِ دوستیِ خالصانه‌مان، این سخن را به پایِ حیله‌گری و بدخواهی مگذار.

من از نفسِ خودم سخن می‌گویم که در پندارِ تو ممکن است چیز دیگری باشد. اگر این سخنِ من ناشی از نورِ الهی نیست، تو خودت را بیازما و محک بزن.

ای نفسِ من! اگر در تو ذره‌ای از حقیقتِ الهی هست، خودت را فانی کن. تو که این‌همه خود را دیده‌ای، اکنون چشمِ خودبینِ خود را کور کن تا حقیقت را ببینی.

وقتی «شمسِ دین» (اشاره به شمس تبریزی) را ستایش می‌کنم، بدان که تمامِ این اوصافِ نیکویی که برشمردم، در او در این دوران وجود دارد.