دیوان شمس - غزلیات

عاشقان همچون نی، ناله و فغان سر می‌دهند و عشق همانند نی‌نواز، این ناله‌ها را برمی‌انگیزد. حیرت و شگفتی در اینجاست که عشق چه اسرار و مفاهیم عمیقی را در این نیِ وجودِ انسان می‌دمد.

آن منشأ و حقیقتِ اصلی (نی‌نواز) ناپیداست و حقیقتی پنهان در پسِ پرده وجود دارد. نیِ وجود من، تنها از شرابِ لعلِ لب‌های اوست که به سرمستی و وجد رسیده است.

گاه عشق با ملایمت نی را می‌نوازد و گاه با سختی (مشکلات و ابتلائات) آن را می‌گزد. فریاد از این نغمه‌پردازیِ شیرینِ عشقی که تواناییِ درهم‌شکستنِ نیِ وجودِ انسان را دارد.

چهره‌ی معشوق چون شمعِ روشنگر و شاهدِ زیبایی‌هاست و لب‌هایِ لعل‌فامِ او چون شراب و تنقلاتی برایِ کامِ جان است. ای که از این شرابِ لعل، چه زیباییِ مطلق (حسن) و چه مردمِ عادی (بوالحسن) همگی مست شده‌اید.

به مردم عادی (بوالحسن) بگو که تو از رایحه و بویِ خوشِ معشوق مست شده‌ای؛ اما آن حقیقتِ والایِ زیبایی (حسن) از حدِ بو و رایحه فراتر رفته و اکنون قندِ شیرینِ وصال را در دهان دارد.

آسمان همانندِ خرقه‌ای (جامه صوفیان) در حال رقص است، اما صوفی که صاحبِ خرقه است دیده نمی‌شود. ای مسلمانان، چه کسی دیده است که خرقه بدون صاحبِ تن، به رقص درآید؟

رقصِ خرقه به دلیلِ وجودِ تن است و رقصِ تن به واسطه‌ی جان؛ حال آنکه عشقِ جانان، گردنِ جانِ مرا در بندِ ریسمانِ خود بسته و به دنبالِ خود می‌کشد.

ای دلِ که هنوز در خماری به سر می‌بری، گویی شرابِ حق در تو اثر نکرده است؛ زیرا اگر شرابِ او گیرا و واقعی بود، مگر ممکن بود کسی در چنین حالتی، خود را (خویشتنِ خویش) به یاد داشته باشد؟