دیوان شمس - غزلیات

مولوی

غزل شمارهٔ ۱۷۸۱

مولوی
قد رجعنا قد رجعنا جائیا من طورکم انظرونا انظرونا نقتبس من نورکم
کل من یرجو وجودا یغتنم من جودکم کل من ارداه عسر نال من میسورکم
لیس یشقی بالرزایا من یکن محفوظکم لا یبالی بالبرایا خاضعی منصورکم
حارت ابصار البرایا فی بدیهیاتکم من یلاقی من یسوق الخیل فی مستورکم
لیس یهدی قلبنا الا نسیم منکم لیس یجلی طرفنا الا بقربی دورکم

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این اثر بازتابی از تضرع و نیاز عاشق به سوی محبوب ازلی است. شاعر در فضایی آکنده از اشتیاق، بر این باور است که بازگشت به درگاه الهی و تکیه بر انوار تابناک محبوب، یگانه راه رسیدن به هدایت و رهایی از سرگردانی است. فضای کلی متن، حاکی از امید عمیق به بخشندگی و پناهی است که تنها در پرتو عنایتِ محبوب یافت می‌شود.

در این ابیات، بر قدرت مطلق و حمایت بی‌دریغ محبوب تأکید شده است؛ به گونه‌ای که هر کس در سایه‌ی این حمایت قرار گیرد، از گزندِ روزگار و ملامتِ مردم مصون می‌ماند. شاعر با زبانی ستایش‌آمیز، پیوند میان بنده‌ی نیازمند و معبود بی‌نیاز را به تصویر می‌کشد که در آن، تنها راهِ روشناییِ دل و جلا یافتنِ دیدگان، وزشِ نسیمِ توجهِ دوست و نزدیک شدن به سرای قدسی اوست.

معنای روان

قد رجعنا قد رجعنا جائیا من طورکم انظرونا انظرونا نقتبس من نورکم

ما بازگشتیم، بازگشتیم در حالی که از کوه [تجلی] شما آمده‌ایم؛ به ما نگاهی کنید تا از نورِ وجود شما روشنایی بگیریم.

نکته ادبی: اشاره به کوه طور و جایگاه تجلی خداوند بر موسی (ع) که نماد کانون نور و هدایت است.

کل من یرجو وجودا یغتنم من جودکم کل من ارداه عسر نال من میسورکم

هر کس که امید به بهره‌مندی و کمال دارد، از بخشش و جود شما غنیمت می‌گیرد؛ و هر که زیر بار سختی و دشواری خرد شده باشد، از گشایش و آسانیِ شما بهره‌مند می‌شود.

نکته ادبی: استفاده از تقابل واژگانی 'عسر' (سختی) و 'میسور' (آسانی) برای تبیین قدرت تغییر وضعیت توسط محبوب.

لیس یشقی بالرزایا من یکن محفوظکم لا یبالی بالبرایا خاضعی منصورکم

کسی که تحت محافظت و حمایت شماست، هرگز دچار رنج و مصیبت نمی‌شود؛ و آن کس که با یاری شما منصور و پیروز شده باشد، از قضاوت و کلام جهانیان بیمی ندارد.

نکته ادبی: تکیه بر مفهوم 'حفظ الهی' که مانع از آسیب‌رسانی بلایا به سالک می‌شود.

حارت ابصار البرایا فی بدیهیاتکم من یلاقی من یسوق الخیل فی مستورکم

دیدگانِ تمامِ آفریدگان در برابرِ حقایقِ آشکار و بدیهیِ شما، سرگشته و حیران است؛ به راستی کیست که توان رویارویی با کسی را داشته باشد که در پنهان‌سرای شما، مرکبِ قدرت را می‌راند؟

نکته ادبی: تشبیه و استعاره از 'سوارکاری' برای نشان دادن سلطه و اقتدار در عالم معنا.

لیس یهدی قلبنا الا نسیم منکم لیس یجلی طرفنا الا بقربی دورکم

قلب ما جز با نسیمی که از جانب شما وزیده شود، هدایت نمی‌گردد و چشم‌های ما جز با نزدیکی به سرایِ قدسی شما، جلا و نور نمی‌یابد.

نکته ادبی: استعاره از 'نسیم' برای دریافت الهامات قلبی و هدایت غیبی.

آرایه‌های ادبی

تکرار قد رجعنا / انظرونا

تکرار جملات برای تأکید بر شدت اشتیاق و اصرار عاشق در طلبِ توجهِ معبود.

تقابل (تضاد) عسر / میسور

تقابل میان سختی و آسانی برای نشان دادنِ قدرت بی‌پایان محبوب در حل مشکلات بندگان.

استعاره نسیم منکم

تشبیه الهامات و عنایات غیبی به نسیمی ملایم و فرح‌بخش که قلب را هدایت می‌کند.