دیوان شمس - غزلیات

مولوی

غزل شمارهٔ ۱۷۰۲

مولوی
درده شراب یک سان تا جمله جمع باشیم تا نقش های خود را یک یک فروتراشیم
از خویش خواب گردیم همرنگ آب گردیم ما شاخ یک درختیم ما جمله خواجه تاشیم
ما طبع عشق داریم پنهان آشکاریم در شهر عشق پنهان در کوی عشق فاشیم
خود را چو مرده بینیم بر گور خود نشینیم خود را چو زنده بینیم در نوحه رو خراشیم
هر صورتی که روید بر آینه دل ما رنگ قلاش دارد زیرا که ما قلاشیم
ما جمع ماهیانیم بر روی آب رانیم این خاک بوالهوس را بر روی خاک پاشیم
تا ملک عشق دیدیم سرخیل مفلسانیم تا نقد عشق دیدیم تجار بی قماشیم

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این کلام در ستایش وحدت وجود و رهایی از بندهای خودخواهی و نقش‌های اعتباری است. شاعر دعوت می‌کند که با نوشیدن شراب آگاهی و عشق، مرزهای منیت‌های فردی شکسته شود و تمامی سالکان در یک حقیقت واحد مستحیل شوند. فضا، فضای تجرد از تعلقات دنیوی و بازگشت به اصلِ یگانگی است که در آن، هرگونه دوگانگی و پندارِ جدایی رنگ می‌بازد.

در این ساحت، عاشق نه تنها از قید دنیا، بلکه از قید هویت‌های ظاهری نیز رهاست. شاعر با بهره‌گیری از نمادهایی چون آب و ماهیان، بر سیال بودن روح و پیوستگی آن با حقیقت تأکید دارد. مفهوم کلی، دعوت به نوعی بی‌خودی و رندی عارفانه است که در آن، مسافرِ عشق با تهی‌دستیِ آگاهانه، از بندِ هرچه غیرِ دوست است، آزاد می‌شود.

معنای روان

درده شراب یک سان تا جمله جمع باشیم تا نقش های خود را یک یک فروتراشیم

آن شرابِ وحدت و یگانگی را بنوشان تا همگی با هم یکی شویم و بتوانیم نقش‌ها و القابِ دروغین و فردی خود را یکی‌یکی از چهره‌مان پاک کنیم و از میان برداریم.

نکته ادبی: شراب یک‌سان استعاره از شراب معرفت و وحدت است. فروتراشیدن کنایه از زدودن زنگار منیت و خودخواهی از وجود است.

از خویش خواب گردیم همرنگ آب گردیم ما شاخ یک درختیم ما جمله خواجه تاشیم

بیایید از هویت فردیِ خود دست بکشیم و همچون آب، بی‌شکل و رها شویم؛ چرا که ما همگی شاخه‌های یک درخت (ریشه مشترک انسانی و الهی) هستیم و بندگان یک حقیقتیم.

نکته ادبی: خواجه‌تاش در اصطلاح به کسانی گفته می‌شود که در خدمت یک ارباب هستند. در اینجا به معنای هم‌سفران در طریق حق است.

ما طبع عشق داریم پنهان آشکاریم در شهر عشق پنهان در کوی عشق فاشیم

سرشتِ ما از عشق است؛ ما در عینِ پنهان بودن، آشکاریم. در شهرِ عشق (دنیای درون و باطن) از چشمِ نااهلان پنهانیم، اما در کوی عشق (مقامِ عمل و بروزِ عاشقی) آشکار و نمایان هستیم.

نکته ادبی: تضاد میان پنهان و آشکار (فاش) نشان‌دهنده احوالِ متناقض‌نمای عارف است که هم در خلوت است و هم در جلوت.

خود را چو مرده بینیم بر گور خود نشینیم خود را چو زنده بینیم در نوحه رو خراشیم

اگر خود (هوس‌ها و نفس) را مرده بدانیم، با آرامش بر گورِ آن می‌نشینیم و از شرش راحت می‌شویم، اما اگر به آن دلبسته باشیم و خود را زنده بپنداریم، در سوگِ این وابستگی، صورتِ خود را از اندوه می‌خراشیم.

نکته ادبی: مرگِ نفس در ادبیات عرفانی به معنای پایانِ خودخواهی است. نوحه و صورت‌خراشی نمادِ رنجِ ناشی از زنده ماندنِ نفس است.

هر صورتی که روید بر آینه دل ما رنگ قلاش دارد زیرا که ما قلاشیم

هر تصویری که بر آینه دل ما منعکس شود، رنگ و بوی بی‌قیدی و رندی می‌گیرد، زیرا ذاتِ ما قلاش و رها از تعلقات دنیوی است.

نکته ادبی: قلاش در اینجا به معنای کسی است که از تعلقات دنیا آزاد است و بی‌پروا در راه عشق گام برمی‌دارد.

ما جمع ماهیانیم بر روی آب رانیم این خاک بوالهوس را بر روی خاک پاشیم

ما همچون دسته‌ای از ماهیان هستیم که بر سطحِ آبِ حقیقت شناوریم و تعلقاتِ ناچیز و هوس‌آلودِ دنیوی را بر روی خاکِ پست (دنیا) رها می‌کنیم و به آن بی‌اعتناییم.

نکته ادبی: ماهیان نمادِ ارواحی هستند که بدون آبِ عشق نمی‌توانند زیست کنند. خاک بوالهوس استعاره از دلبستگی‌های پست دنیوی است.

تا ملک عشق دیدیم سرخیل مفلسانیم تا نقد عشق دیدیم تجار بی قماشیم

وقتی به قلمروِ عشق رسیدیم، فهمیدیم که پیشوایِ فقیران (درگاهِ الهی) هستیم و وقتی گوهرِ عشق را دیدیم، فهمیدیم که تاجرانی هستیم که هیچ کالای دنیوی در بساط نداریم.

نکته ادبی: مفلس و تاجر بی‌قماش به استغنای عارف اشاره دارد که با تهی‌دستی از دنیا، به ثروتِ عشق دست یافته است.

آرایه‌های ادبی

استعاره شراب یک‌سان

اشاره به شرابِ معرفت و وحدت وجود که باعث یگانگی عاشقان می‌شود.

تضاد پنهان / فاش

تقابلِ ساحتِ باطن و ظاهر در زندگیِ عارفانه که نشان‌دهنده چندبُعدی بودن روحِ انسان است.

تشبیه ما شاخ یک درختیم

تشبیه ارواح انسان‌ها به شاخه‌های یک درخت واحد برای تبیین وحدتِ اصالتِ وجود.

کنایه بر روی خاک پاشیدن

کنایه از بی‌ارزش دانستنِ تعلقات دنیوی و رها کردن آن‌ها.

نماد ماهیان

نمادِ ارواحِ پوینده و وابسته به عشق که در دریای حقیقت شناورند.