دیوان شمس - غزلیات

من گام در راه عشق نهادم تا در میان عاشقان، سرآمد و پیشوا باشم. من اگرچه فرزندِ حقیقتِ عشق هستم، اما از نظر مقام و مرتبه وجودی، پیش از پیدایشِ آن حضور داشته‌ام.

اگرچه روغن بادام از خودِ بادام تولید می‌شود، اما آن روغن برتریِ خود بر درخت را آشکار می‌سازد. این کنایه از تفاوتِ ذاتِ انسانِ عاشق با ظاهرِ جسمانیِ اوست که جانِ حقیقت‌جو برتر از کالبدِ مادی است.

فرد ظاهربین به انسان می‌گوید: چون تو همان کسی هستی که ملائک به او سجده کردند، آیا رواست که خود را حقیر و کوچک بپنداری؟ (در واقع شاعر مقام والای انسان را یادآور می‌شود).

گاهی از شدتِ هیجان و بی‌قراری در پیشگاهِ عشق، مانند جیوه (سیماب) می‌لرزم و گاهی وقتی در کنارِ معدنِ عشق قرار می‌گیرم، همچون طلا، ارزشمند، ثابت و سرشار از دل می‌شوم.

من همانند جان و عشق در قالبِ جسم، هم آشکار هستم و هم پنهان. گاهی در میانِ مردم پنهان می‌مانم و گاهی چنان شهره می‌شوم که گویی بر کمرِ زمانه بسته شده‌ام.

در بندِ زلفِ آن یار، چه سوداها و اندیشه‌هایی که در سر ندارم. گاهی در حلقه عاشقان وارد می‌شوم و گاهی چنان در آن غرق می‌شوم که گویی تک‌تکِ آن حلقه‌ها را می‌شمارم و بر آن‌ها مسلطم.

اگر جهان هزاران سال پس از من باقی بماند و من از این دنیا رفته باشم، باز هم نامِ من در میانِ عاشقان به عنوانِ الگویی برای عشق‌ورزی، وردِ زبان‌ها خواهد بود.

معشوقِ من، مرا پنهان می‌خواهد، درست همان‌طور که خودش پنهان است. اگر غیر از این بود، من با وجودِ شب‌کوران (نادانان) که حقیقت را نمی‌بینند، مانند ماه در آسمان آشکار و درخشان بودم.

آسمان به من می‌گوید که تو را مانند ماه بر بالای سرِ خود دارم. من در پاسخ گفتم که حقیقت را می‌گویی، اما اگر بخواهی بدانی که من هستم یا نه، باید از خودم بپرسی (چرا که من در عشقِ تو نیست شده‌ام).

اگر ساحلِ دریا تبدیل به بهشت شود، ماهی در آن آرام نمی‌گیرد (چون جایگاهِ او دریاست). من نیز از شهدِ حقیقت سخن می‌گویم، پس خودِ من تبدیل به همان شیرینی و شکر می‌شوم.

اگر در روزِ وصال، من و دلدار را دو وجودِ جداگانه ببینی، بدان که آن دلدار، حقیقتِ دلدار نیست و من نیز آن عاشقِ راستین نیستم (در وصال حقیقی، 'من' و 'تو' یکی می‌شوند).

اگر من از هر آتشی فروزان‌تر هستم، پس این تنِ من را بسوزان؛ و اگر مانند سیلاب در حرکت و تری هستم، دیگر نیازی به آب ندارم (یعنی تمامِ هستیِ من غرق در صفاتِ عشق است).

در آن مقامِ فنا و محوی که شمس تبریزی مرا پاک می‌کند، فرشتگان بال‌های خود را می‌ریزند (از مقامِ خود ساقط می‌شوند) اما من در آن جایگاه، همچون بشری خاکی ایستاده‌ام (اشاره به مقامِ والای انسانِ کامل).