دیوان شمس - غزلیات

مولوی

غزل شمارهٔ ۱۴۲۰

مولوی
اگر شد سود و سرمایه چه غمگینی چو من هستم برآور سر ز جود من که لاتأسوا نمودستم
اگر فانی شود عالم ز دریایی بود شبنم گر افتاده ست او از خود نیفتاده ست از دستم
جهان ماهی عدم دریا درون ماهی این غوغا کنم صیدش اگر گم شد که من صیاد بی شستم

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

در این ابیات، شاعر با لحنی قدسی و عارفانه، رابطه‌ی میان هستیِ مطلق و جهانِ فانی را ترسیم می‌کند. در این نگاه، جهان همچون شبنمی در برابر دریای بی‌کرانِ حقیقت است و هیچ رخدادی در این میان، از دایره‌ی تقدیر و حضورِ مطلقِ خالق خارج نیست.

پیام اصلی، دعوتِ انسان به آرامش و اطمینان در پناهِ حضور خداوند است؛ چرا که نقصان‌های دنیوی در برابرِ بی‌نهایتِ وجودِ او، اعتباری ندارند و همه چیز در حیطه‌ی قدرت و تدبیر اوست.

معنای روان

اگر شد سود و سرمایه چه غمگینی چو من هستم برآور سر ز جود من که لاتأسوا نمودستم

اگر تمام سود و سرمایه‌ی زندگی‌ات از دست رفت، اندوهگین مباش؛ زیرا من (خداوند) حضور دارم. از دریای سخاوت من سر برآور و آگاه باش که من به تو وعده دادم که غمگین نباشی (اشاره به آیه ۶۵ سوره یوسف و مفهوم توکل).

نکته ادبی: واژه «لاتأسوا» تلمیحی قرآنی است که در متون عرفانی برای یادآوری امیدواری و نهی از اندوه به کار می‌رود.

اگر فانی شود عالم ز دریایی بود شبنم گر افتاده ست او از خود نیفتاده ست از دستم

اگر این عالمِ هستی نابود شود، مانند شبنمی است که از دریای حقیقت جدا شده است؛ همان‌طور که شبنم از دریا جدا نیست، جهان نیز اگرچه ظاهراً فانی شده، اما از دستِ قدرت و سیطره‌ی من خارج نشده و گم نشده است.

نکته ادبی: استعاره از شبنم برای جهان، نشان‌دهنده ناپایداری و در عین حال پیوند ذاتی موجودات با منشأ هستی است.

جهان ماهی عدم دریا درون ماهی این غوغا کنم صیدش اگر گم شد که من صیاد بی شستم

جهان همچون ماهی و عدم (نیستی) همچون دریاست؛ این همه غوغا و هیاهو در باطنِ همین ماهی (جهان) نهفته است. اگر جهان در این نیستی گم شود، من آن را شکار می‌کنم، چرا که من صیادی هستم که برای شکار کردن، نیازی به قلاب ندارم.

نکته ادبی: واژه «شست» در اینجا به معنای قلاب ماهیگیری است که در متون کهن کاربرد تخصصی داشته است.

آرایه‌های ادبی

تلمیح لاتأسوا

اشاره به آیه ۶۵ سوره یوسف برای دعوت به صبر و امیدواری.

استعاره دریایی بود شبنم

تشبیه جهان به شبنم و حقیقت هستی به دریا برای بیان ناپایداری جهان.

پارادوکس (تناقض) صیاد بی شست

اشاره به قدرت مطلق الهی که بدون نیاز به ابزار (قلاب)، بر همه چیز احاطه دارد.