دیوان شمس - غزلیات

مولوی

غزل شمارهٔ ۱۳۹۹

مولوی
هر نفسی تازه ترم کز سر روزن بپرم چونک بهارم تو شهی باغ توام شاخ ترم
چونک تویی میر مرا در بر خود گیر مرا خاک تو بادا کلهم دست تو بادا کمرم
چونک تو دست شفقت بر سر ما داشته ای نیست عجب گر ز شرف بگذرد از چرخ سرم

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این قطعه، ترسیم‌کننده حالاتِ روحِ عاشق در وصالِ معشوق ازلی است. شاعر با بهره‌گیری از تصویرسازی‌های طبیعت‌گرایانه، وابستگیِ وجودیِ خود به ذاتِ الهی را به تصویر می‌کشد و این حضور را منشأ طراوت، سرزندگی و پروازِ روح از حصارِ تنگِ تنِ مادی می‌داند.

در این ابیات، تسلیمِ محض و پذیرشِ حمایتِ خداوند، به گونه‌ای بیان شده است که عاشق، خود را شاخساری در باغِ جمالِ معشوق می‌بیند. این نگاه، نویدبخشِ رهایی از محدودیت‌های دنیوی و رسیدن به جایگاهی فراتر از آسمان‌هاست؛ جایی که به سببِ لطفِ الهی، عزت و شرافتی بی‌کران نصیبِ سالک می‌شود.

معنای روان

هر نفسی تازه ترم کز سر روزن بپرم چونک بهارم تو شهی باغ توام شاخ ترم

با هر نفسی که می‌کشم، چون آماده‌ام از پنجره (کالبد مادی) به سوی حقیقت پرواز کنم، احساس تازگی و طراوت بیشتری دارم؛ چرا که تو بهارِ زندگیِ من و پادشاهِ جانِ منی و من همچون شاخه‌ای سرسبز در باغِ حضور تو هستم.

نکته ادبی: روزن در اینجا استعاره از تن و محدودیت‌های عالم مادی است که روح به دنبال رهایی از آن است.

چونک تویی میر مرا در بر خود گیر مرا خاک تو بادا کلهم دست تو بادا کمرم

از آنجا که تو امیر و سرورِ منی، مرا در آغوشِ لطفِ خویش بگیر. آرزو دارم تمامِ وجودم در راهِ تو خاک شود و کمرِ همتِ من تنها برای خدمت به تو بسته باشد.

نکته ادبی: کلهم کلمه‌ای عربی به معنای «همه» است که در اینجا برای تأکید بر تسلیمِ مطلقِ وجودِ عاشق به معشوق به کار رفته است.

چونک تو دست شفقت بر سر ما داشته ای نیست عجب گر ز شرف بگذرد از چرخ سرم

از آنجا که تو دستِ محبت و شفقت بر سرِ من کشیده‌ای و مرا مورد عنایت قرار داده‌ای، جای تعجب نیست که از شدتِ عزت و بزرگی، سربلندیِ من از چرخِ گردون (آسمان‌ها) نیز فراتر رود.

نکته ادبی: چرخ در متون کهن نماد عالمِ مادی و آسمان‌های هفت‌گانه است که گذشتن از آن به معنای رسیدن به مقامِ قربِ الهی و فراتر رفتن از حدودِ دنیاست.

آرایه‌های ادبی

استعاره بهارم تو

معشوق به فصل بهار تشبیه شده که منشأ حیات و طراوت برای عاشق است.

استعاره شاخ ترم

عاشق خود را به شاخه‌ای تازه و سرسبز در باغِ حضور معشوق تشبیه کرده است.

مبالغه بگذرد از چرخ سرم

بزرگ‌نماییِ عزت و سربلندیِ عاشق که به خاطرِ عنایتِ الهی به جایگاهی بالاتر از آسمان‌ها رسیده است.