دیوان شمس - غزلیات

ای کسی که از سرِ خشم یا بی‌میلی چهره در هم کشیده‌ای و گمان می‌کنی هیچ راهی برای گفتگو یا ارتباط با من نداری، بدان که این اخمِ تو نیز در جای خود بسیار مغتنم است؛ چرا که طبق ضرب‌المثل مشهور، سرکه (که نماد ترش‌رویی است) اتفاقاً بهترین چاشنی و خورش برای غذاست.

اگر تنها دو سه قدم از مسیرِ حرص و کینه فاصله بگیری و به بردباری روی بیاوری، وجودت سرشار از شیرینیِ عسل می‌شود. اما تو که با وجودِ توانایی برای شیرین کردنِ جانِ جهانیان، همچنان در جای خود مانده‌ای، چقدر انسانِ سست و کاهلی هستی.

من در گذشته اشتباه می‌کردم و حرف‌های نادرست می‌زدم و همیشه در بندِ خطاهای خود بودم؛ اگر حقیقتاً زیباییِ باطنِ تو را دیده بودم، چشمانِ دلم دچار انحراف و کژبینی نمی‌شد.

ای دل، وقتی در آینه به خود نگاه می‌کنی و چهره‌ات را کج می‌بینی، یقین بدان که اشکال از خودِ توست، نه از آینه؛ پس به جای ملامتِ آینه، ابتدا سعی کن خودت را راست و اصلاح کنی.

کسی در چاهی می‌رفت و چون تصویر ماه را در آبِ چاه دید، گمان کرد خودِ ماه است؛ ماه از آسمان به او ندا داد که ای مرد، من این بالا هستم، عجله نکن و خودت را به خاطر تصویرِ من به خطر نینداز.

به دنبالِ حقیقتِ هستی در این عالمِ پست و مادی نباش، زیرا در جهانِ عدم (عالمِ ظاهری که فاقدِ حقیقت است) اصالت و هستی وجود ندارد. همان‌طور که اگر کسی گیاه حنظل (که بسیار تلخ است) بکارد، هرگز نیشکر از آن نمی‌روید؛ عملِ ناپاک نیز نتیجه‌ای پاک نخواهد داشت.

ای جان، خوشبختی و شادی حقیقی در نفیِ وجودِ توست (فنا)، اما تو همچنان در اثباتِ منیتِ خویش به دنبالِ آن می‌گردی. باید خوشبختی را از همان‌جا جست‌وجو کنی که از آنجا سرچشمه می‌گیرد، وگرنه این مشکلِ وجودیِ تو هرگز حل نخواهد شد.

تو مانند آن مرغابی هستی که از روی شتاب‌زدگی و حماقت، ستاره‌ای را در آب دید و به گمانِ اینکه ماهی است به درونِ آب پرید؛ تو همان کسی هستی که از سرِ نادانی، خود را به رگ‌های حیاتی‌ات (اکحل) زدی تا به چیزی دست یابی که اصلاً وجود نداشت.

در این پایانِ راه و در این بیابانِ بی‌کرانِ معرفت، حتی هوشیاران و عاقلان نیز راه را گم کرده‌اند؛ پس من با چه توانی ادعا کنم که راهم را می‌دانم؟ من چنان در عشق و مستیِ این مسیر غرق هستم که نباید از من انتظارِ پاسخ یا پرسش داشته باشی.

خدایا، دستِ این بنده‌ی مستِ خود را بگیر، چرا که اگر تو مرا یاری نکنی، من در این مسیرِ دشوار، از شدتِ بی‌خودی و مستی، کاری خواهم کرد که از نادانی و حماقت (منبل) سرچشمه می‌گیرد.

حتی اگر مرا زیر و رو کردی و به سختی انداختی، این کارِ تو باعث شد که به خودت نزدیک‌تر شوم؛ همان‌طور که وقتی دمل را می‌فشارند، چرک خارج می‌شود و سلامتی بازمی‌گردد، رنج‌های تو نیز برای شفای روحِ من است.

حالا که پس از این همه مستی و بی‌خودی، هدایتِ کارِ من را به عهده گرفته‌ای، من نیز تمامِ امورم را به تو واگذار کرده‌ام؛ پس ای تنبلان و سست‌عنصران، بیایید که وقتِ کار و رسیدن به حقیقت فرا رسیده است.

ای شمس تبریزی، تو آن خورشیدِ حقیقی هستی که از مشرق و مغربِ عالمِ مادی طلوع نمی‌کنی؛ تو آن خورشیدی نیستی که گاهی دچارِ کسوف شود و نورش از میان برود.