دیوان شمس - غزلیات

مولوی

غزل شمارهٔ ۱۳۲۸

مولوی
حریف جنگ گزیند تو هم درآ در جنگ چو سگ صداع دهد تن مزن برآور سنگ
به خویش آی و چنین خویش را خلاوه مکن که اینت گوید گولست و آنت گوید دنگ
چه دست باشد کز رو مگس نداند راند ز سست طبعی کرمی نمایدش چو پلنگ

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این اشعار، دعوتی صریح به عزت نفس، دلیری و کنش‌گری در برابر ناملایمات و بدخواهان است. شاعر با زبانی حماسی و سرزنش‌گر، مخاطب را از انفعال و خواری باز می‌دارد و تأکید می‌کند که هرگونه سستی در برابر آزارِ دیگران، نه تنها موجب جری شدن آنان، بلکه سبب بی‌آبرویی و تحقیر خودِ فرد نزد مردم می‌شود.

در حقیقت، این ابیات تأکیدی است بر این اصل که انسان باید با تکیه بر عزت نفس و توانمندی درونی، در برابر ستم و کوچک‌ترین آزارها بایستد و اجازه ندهد که ضعفِ روحیه، مشکلاتِ کوچک را در نظرش چون هیولایی هولناک جلوه دهد.

معنای روان

حریف جنگ گزیند تو هم درآ در جنگ چو سگ صداع دهد تن مزن برآور سنگ

اگر حریف و دشمن تو راه ستیزه و جنگ را در پیش گرفت، تو نیز به میدان نبرد قدم بگذار. همان‌طور که وقتی سگی باعث آزار و سردرد تو می‌شود نباید سکوت کنی و باید با پرتاب سنگ او را دفع کنی، در برابر دشمن نیز نباید سکوت کرد و باید با او مقابله کرد.

نکته ادبی: واژه صداع در اینجا به معنای سردرد و کنایه از اسباب زحمت و مزاحمت است.

به خویش آی و چنین خویش را خلاوه مکن که اینت گوید گولست و آنت گوید دنگ

به خود بیا و این‌چنین شخصیت و وقار خود را بی‌مقدار و خوار مکن، چرا که اگر در برابر بدخواهان کوتاه بیایی، دیگران تو را به نادانی و حماقت متهم خواهند کرد.

نکته ادبی: واژه خلاوه به معنای بی‌ارزش کردن، سبک‌سنگ کردن و خوار کردن است.

چه دست باشد کز رو مگس نداند راند ز سست طبعی کرمی نمایدش چو پلنگ

چه دست و توانایی است که حتی نمی‌تواند مگسی را از روی صورتش دور کند؟ این ضعفِ وجودی و ناتوانی درونی باعث می‌شود که فرد، کرمِ ناچیزی را نیز چون پلنگی خطرناک و ترسناک ببیند.

نکته ادبی: تشبیه کرم به پلنگ برای نشان دادن ترسِ بی‌مورد ناشی از ضعفِ نفس به کار رفته است.

آرایه‌های ادبی

کنایه صداع دهد

کنایه از ایجاد مزاحمت و اسباب زحمت شدن.

تشبیه کرمی نمایدش چو پلنگ

تشبیه برای به تصویر کشیدن بزرگ‌نماییِ ترس ناشی از ضعف و ترسو بودن.

تضاد کرم و پلنگ

تقابل میان موجودی کوچک و بی‌خطر با موجودی خطرناک و وحشی برای نشان دادن ترسِ بی‌مورد.