دیوان شمس - غزلیات

هیچ‌گاه از کار و تلاش غافل نمان، زیرا آدمی هرگاه از کار دست بکشد، اسیر افکار غم‌انگیز می‌شود.

هنگامی که انسان بی‌کار می‌شود، غم بر او مسلط شده و او را بازیچه خویش می‌سازد؛ پس ای دوست، امیدوارم هیچ‌کس گرفتارِ بی‌کاری و غفلت نشود.

اگرچه قلندر در ظاهر بی‌کار و فارغ از دنیا به نظر می‌رسد، اما در واقعیت امر، او در جهانِ رازها و حقایق، کاملاً مشغول و کوشاست.

سالک در آغازِ راه، رنج و سختیِ بسیار (مانند خار) را تحمل می‌کند، اما سرانجام که به مقصود (گل) می‌رسد، از رنج‌ها و سختی‌های راه رهایی می‌یابد.

انسان در آغاز مانند موری است که دانه‌ها (امور دنیوی) را انبار می‌کند، اما وقتی به مقام سلیمان (اوجِ استغنا و بی‌نیازی) می‌رسد، دیگر از این دلبستگی‌ها و انبارکردن‌ها بی‌نیاز می‌شود.

سالکِ عارف همچون دریایی است که هم‌زمان هم بسیار پرکار است و هم ظاهراً بی‌کار؛ همگان از فیضِ او بهره‌مند می‌شوند، در حالی که او خود از بخشندگیِ خویش بی‌نیاز و فارغ است.

قلندر در کشتیِ هستی نشسته است و در مسیرِ حقیقت روان است، بی‌آنکه درگیرِ دغدغه‌های راه‌پیمایی و تکاپوی ظاهری باشد.

در این وادیِ حیرتِ عرفانی، بسیار کسانی را می‌بینی که در این راهِ سلوک، از دلبستگی به وسیله (کشتی) و حتی دلبستگی به مقصد (دریابار) نیز رها شده‌اند.

اما نادانی هم هست که تنها با یادآوریِ دریا مست می‌شود و به خیالِ سوار بودن بر کشتی (توهمِ رسیدن)، همچنان در جای خود نشسته و گمان می‌کند که به مقصد رسیده است.