دیوان شمس - غزلیات

بهار فرا رسید و دوران سرکشی و نادانی پایان یافت؛ زمستانِ سرد و خطرها نیز رخت بربستند. این از فضل و بخشش پروردگاری است که تمام گناهان نزد او آمرزیده می‌شود.

باز هم چهره‌ای ترش‌رو و ناخوشایند ظاهر شده است؛ مگر او همان سرمای سخت زمستان است؟ ای ساقی که کلامت همچون شکر شیرین است، جامی از باده معرفت بر سرش بریز تا گشاده‌رو شود.

خداوند به شما وحی می‌کند که ما گناهان شما را بخشیدیم؛ پس به آنچه پروردگار برایتان مقدر کرده خشنود باشید، که رضایت داشتن بهترین روش برای زندگی است.

ای جوان، یا به او باده بده و مستش کن، یا او را از این راه بیرون کن؛ زیرا در میان پاکان و گل‌چهرگان، وجود آدم عفریت‌صفت و بدذات جایگاهی ندارد.

کسی به من می‌گوید که من حقیقت را دریافته‌ام؛ پس نزد ما راز آن را نیکو حفظ کن و در پی آنچه در ظاهر مشهور شده، خود را مشغول مکن.

ای ساقی، باده‌ای از جنس کلامِ پیامبرگونه درده تا آن عقلِ خاکی (خر) دیگر در خریت و حماقت نماند؛ بادهِ عیسی (دمِ مسیحایی) چنان قدرتی دارد که در یک لحظه به این خردِ زمینی، دو بالِ پرواز می‌بخشد.

ای جوان، حقیقت در درون توست؛ پس آن را در بیرون جست‌وجو مکن. کسی که در درونش حقیقتی ندارد، از آنچه در ظاهر می‌بیند نیز سودی نخواهد برد.

در مجلس مستانِ الهی، اگر فرد هشیار و مدعیِ عقل آمد، او را راه مده؛ چرا که تو از حال مستان و درکِ خیر و شر در ساحتِ بیخودی بی‌خبری.

به احوال بدکرداران نگاه کن که چه بسیار نشانه‌های هدایت را دیدند، اما با این وجود، پس از معجزه شق القمر هم پرده‌های غفلت از چشمانشان کنار نرفت.

ای پاسبان، بر درِ مجلس ما بنشین و اجازه ورود مده؛ مگر به کسی که عاشق است و دلی آتشین دارد، کسی که وقتی او را می‌بینی، بوی جگرِ سوخته از عشقش به مشام رسد.

ای پروردگارِ صاحبِ بخشش، اگر تو بر ما رحم نکنی، پس چه کسی رحم خواهد کرد؟ هم هدایت از توست و هم گمراهی؛ غیر از این مسیر، همه چیز فریب و غرور است.

کسی که عاشقِ عاشق‌کُش است، و در مستیِ لطیفِ او غرق است، دیگر در حالِ بی‌خودیِ خود، تفاوتِ سر و کمر (بالا و پایین) را تشخیص نمی‌دهد.

ای شوق، کجاست آن عافیت و آرامش تا در قافیه به بندش بکشم؟ من نزد خود صفات پاکی دارم که در برابرشان، کلام و نطق من تیره و تار است.

اگر دستِ یاری بخواهی، او پا پیش می‌گذارد؛ و اگر پایِ رفتن بخواهی، او سر می‌بازد؛ و اگر ابزارِ کار (بیل) بخواهی، او ابزاری برنده‌تر (تبر) به جای آن به تو عاریه می‌دهد.

اگر گفتارِ من مدرسه‌گونه و زاهدانه است، عشقِ من آن را خاموش کرده است؛ چرا که عشق حاکمِ مطلق و پیروزمندِ میدانِ وجودِ ماست.

ای خواجه، من به دریایِ عشق آلوده و مست شده‌ام، بی‌شرم و بی‌دل گشته‌ام؛ من سپرِ سلامت نیستم که از جنگ برگردم، بلکه در برابرِ شمشیرِ عشق، تن به قضا داده‌ام.

سخنانِ کنایه‌آمیزِ او شمشیری است و نگاهش همانندِ آن شمشیر؛ خورشیدِ حقیقت پنهان نمی‌ماند مگر با افسون‌هایِ جادوییِ نفس.

خواهانِ کسی هستم که بگوید و مست و خراباتی و زنده باشد؛ کسی که آتشی در خوابِ غفلتِ ما بیندازد و این پرده‌هایِ حجاب را تا سحر برایمان تفسیر کند.

ای ساحرِ دیدگانِ ما که در جادوگریِ ما زیاده‌روی کردی، بر ما رحم کن؛ زیرا ما در این سفرِ طولانیِ عرفانی گرفتار و محبوس شده‌ایم.

اگر در تنِ من رگی از هشیاری و خودبینی بیابی، آن را پاره کن؛ چرا که اگر آن رگ، شکارِ شیرِ عشق نشود، او را سگی بیش ندان و از آن دوری کن.

ای قومِ موسی، ما هم مانند شما در بیابانِ سرگردانیِ عشق گم شده‌ایم؛ شما چگونه راه را یافتید؟ پس به ما خبر دهید و حقیقت را پنهان نکنید.

آن‌ها (عارفان) خراب و مست و خوشحالند، و این‌ها (عوام) بنده‌ی حساب و کتابِ پنج و شش هستند؛ این دو گروه کاملاً از هم جدا و متفاوت‌اند.

اگر مانعی بر سر راه ما پدید آمد، برای ما «مَنّ و سلوی» (روزیِ الهی) مهیاست. پروردگارم حالِ ما را نیکو گرداند، که در حضورِ او، چه سفر باشد چه اقامت، همه چیز نیکوست.

سخن گفتن و جدل کردن، فقط جنگ و نزاع به بار می‌آورد؛ درست مثل کسی که با تعصبِ کورکورانه، مدام میان بزرگانِ دین جنگ به پا می‌کند.

ای برادر، خاموش باش و زیاد سخن مگو، که طولانی شدنِ سخن باعثِ سستیِ تو می‌شود؛ حیله‌ها و راه‌ها همه در بادِ هواست، آن را حفظ کن که هیچ پناهی جز او نیست.

خاموش کن و سخن کوتاه نما و تنها به تماشایِ آن ماهِ آسمانی بنشین؛ همان ماهی که وقتی نورش بر ماهِ دیگر تابید، شق‌القمر رخ داد.

عشق ما را فریب داد، بعد از آنکه در مسیرش حرکت کردیم؛ پس به لطفِ خود آن ضرر را از ما بردار، که پیامبر فرمود «لا ضرر و لا ضرار» (نه زیان زدن و نه زیان دیدن در اسلام جایز است).

ای خورشیدِ حقیقت، چهره بپوشان و ای جانِ عاشق، بجوش و خروش کن؛ ما را نیز همچون خود بی‌‌هوش کن، تا در آن حالتِ بی‌‌خودی به ما نگاهی کنی.

می‌گویند: ما تدبیرِ امورِ شما را می‌کنیم، گوش‌های شما را باز می‌کنیم و رتبه‌تان را بالا می‌بریم؛ که شما خود چراغ‌هایِ روشن‌کننده‌یِ بشریت هستید.

آن‌قدر از شرابِ عشق نوشیده‌ام که پیمانه و اندازه را گم کرده‌ام؛ دست و دهانم را ببندید که این مستی، خود دارویِ درمانِ من است.

این شما و این نردبان‌هایِ رسیدن به دیدارِ حق که در آن پله‌پله به بقایِ ابدی می‌رسید؛ چه زیباست این مستیِ عشق و چه باشکوه است آن جایگاهِ امن و استوار.

ای یار، نیشِ زبانت را برایِ ما به نوش تبدیل کن و افغان و فریادِ ما را بشنو؛ ما را نیز همچون خود بی‌‌هوش کن و در آن حالتِ بی‌خودی، به سویِ ما بنگر.

زندگیِ حقیقی همان زندگیِ شماست و مرگِ حقیقی همان مرگِ شماست؛ هم دین و هم دنیا برایِ شماست، که این پاداشِ کسی است که شکرگزارِ عشق بوده است.