دیوان شمس - غزلیات

زیبایی و جلوه‌ی چهره‌ی معشوق، همچون کتابی است که خداوند آن را نگاشته است؛ صاحبانِ خرد و بینش باید در آن بنگرند و از این آینه‌یِ جمال، عبرت گرفته و به حقیقتِ الهی پی ببرند.

عشقِ الهی چون موجودی است که انسان‌ها را می‌بلعد و فنا می‌کند؛ پس تو باید انسانی راستین و پخته (دارایِ کمالاتِ انسانی) باشی تا شایسته‌یِ این عشق شوی و خود را به درگاهِ او تقدیم کنی.

وجودِ تو (نفس تو) مانندِ لقمه‌ای ترش و ناگوار است که به سختی هضم می‌شود؛ در حالی که حقیقتِ الهی لقمه‌ای شیرین و گواراست که نوشیدنِ آن، جان را صفا می‌دهد.

تو ای نفسِ مغرور، باید در برابرِ حقیقتِ بزرگ، خُرد و شکسته شوی؛ زیرا حقیقت (دهانِ معشوق) بسیار باریک و دقیق است و تو با این عظمتِ کاذب، به راحتی در آن جای نمی‌گیری و باید بارها خُرد شوی.

حرص و طمعِ تو به قدری عظیم است که فیل در برابرِ آن، لقمه‌ای کوچک به نظر می‌رسد؛ تو در این ولع، گویی همچون مرغانِ ابابیل هستی که لشکریانِ فیل‌سوار را نابود کردند، اما تو این فیل‌ها (دنیا و خواهش‌ها) را شکار می‌کنی.

تو که از عالمِ عدم و نیستی آمده‌ای و ریشه‌ات در قحطی و ناداری است، همواره گرسنه‌ای؛ برایِ تو تفاوتی نمی‌کند که غذایت چه باشد، حتی از چیزهایِ زهرآگین و خطرناک (چون کژدم و مار) نیز تغذیه می‌کنی.

به دیگِ جوشانِ دنیا رسیدی و چون عجول بودی، دهان خود را سوزاندی و سر تا پایت را با سیاهیِ هوس و تباهی آلوده کردی.

حرصِ تو همچون معده‌یِ دوزخ هرگز سیر نمی‌شود، مگر اینکه خالقِ مقتدر و بزرگ، قدرتِ خویش را بر آن بگذارد و تو را مهار کند.

همان‌طور که خداوند پایِ خود را بر سرِ دوزخ می‌نهد تا آن را آرام کند و دوزخ ندا در می‌دهد که «سیر شدم، دیگر بس است»، نفسِ تو نیز با قدرتِ الهی رام می‌شود.

تنها خداست که می‌تواند چشمِ اولیا و بندگانِ خاصِ خود را سیر کند؛ کسانی که از خودِ کاذبشان رسته و از حرص زدن برایِ این دنیایِ مردارگون، آزاد شده‌اند.

عارفانِ حقیقی، نه برایِ علمِ ظاهری و هنرِ مادی حرص می‌زنند و نه برایِ لذت‌هایِ بهشت؛ آن‌ها به دنبالِ هیچ موجودِ پست (خر و اشتر) نیستند، چون سوار بر حقیقتِ متعالی (شیرِ عشق) هستند.

ای شمس، اگر بخواهم بخشش‌ها و عطایایِ خداوند را بشمارم، روزِ قیامت و حسابرسی نیز برایِ شمردنِ آن کافی نیست و شمارشگر از این همه کرم، سرگشته و حیران می‌ماند.

ای شمسِ تبریزی که مایه‌یِ افتخارِ تبریزی و حقیقتِ دین هستی، من کمترین بنده‌یِ تو هستم و تو خورشیدِ بلندمرتبه‌یِ آسمانِ هستی (گنبدِ دوار) می‌باشی.