دیوان شمس - غزلیات

آن معشوقِ حقیقی (یا تقدیر)، نه تو را در رنج و سختی رها می‌کند که بمیری و خلاص شوی، و نه در محبت و لطف با تو می‌ماند که آسوده باشی؛ نه تو را به حالِ خود می‌گذارد تا منکر باشی و نه تو را بر سرِ اقرار و ایمانِ ثابت نگه می‌دارد (مدام تو را میان بیم و امید می‌گرداند).

هر کجا که دل ببندی و دلبستگی ایجاد کنی، تقدیر به قهر آن را از تو می‌گیرد؛ پس اصلاً دلی به جایی نبند و تکیه بر هیچ‌کس و هیچ‌چیز مکن.

اگر شب‌هنگام بر چیزی پافشاری کنی، روزِ بعد آن را دگرگون می‌کند؛ از این تغییرِ همیشگیِ شب و روز درس عبرت بگیر که هیچ حالتی پایدار نیست.

انسانِ غافل از روی نادانی توبه می‌کند و قسم می‌خورد (که دیگر دل نبندد)، اما چه فایده؟ وقتی انسان در دستِ خداوندِ قهار مقهور است، هیچ حیله و تدبیری برای فرار از تقدیر وجود ندارد.

ای برادر، تو با چه قدرتی درافتاده‌ای و سر و کارت با کیست؟ همان که به اراده‌اش، این آسمانِ چرخان (گنبد دوار) بی‌سر و پا و سرگردان است.

ای برادر، تو در چه خوابِ غفلتی فرو رفته‌ای؟ نمی‌دانی که درست بر بالای سرِ تو، مرگ (همچون افعیِ بیدار) کمین کرده است؟

ای دلِ مغرور! چه خواب و خیال‌های باطلی که در سر نداری؛ خبر نداری که پیرِ این خوانِ گسترده‌ی هستی (خداوند یا سرنوشت) چه سرنوشتِ عجیبی برایت پخته و در نظر گرفته است.

هزاران تاجر به طمعِ سودِ بیشتر به سفر رفتند، اما حکمِ الهی به یکباره همه‌ی آرامش و قرار را از جانشان ربود.

تقدیر او را چنان آواره و سرگردان کرد که در هیچ شهری آرام نمی‌گرفت؛ از بیابان هم دل‌زده شد و به سوی دریاها رفت (در جستجوی راهِ چاره یا فنا).

او به امیدِ صیدِ مروارید به دریا می‌رود اما جانش را از دست می‌دهد، چرا که در سرِ راهش، آن مارِ گزنده (اجل یا تقدیرِ محتوم) در کمین است.

به دنبال آبِ حیات دوید و جز سراب نیافت، در پیِ رسیدن به نورِ معرفت بود اما چیزی جز آتشِ ابتلا نصیبش نشد.

تقدیر، گوشِ او را گرفته و کشان‌کشان به سویِ حقیقت می‌برد؛ دقیقاً مثلِ همان رفتاری که با الاغ می‌کنند و او را به زور به طویله (جوال) می‌برند.

تو از آن الاغی که چشمش بسته است و دورِ آسیاب می‌گردد نیز نادان‌تری، چرا که نمی‌بینی تقدیر چگونه گردنِ تو را برای گردش در این چرخه‌یِ دنیا بسته است.

در این چرخه‌یِ دنیا حتی طبیبان و مدعیانِ دانایی نیز گرفتارند، چرا که خودِ این جهانِ فانی، مایهٔ سرگیجه و بیماریِ عقل است.

تقدیرِ الهی انسان را به کوه و دشت و دریا می‌کشاند تا بالاخره او را زیرِ پنجه‌هایِ شیرِ شکارگرِ خود تکه‌تکه کند.

اما وقتی شیرِ عشق، عاشقِ حقیقی را می‌درد، تصور نکن که این دریدن مانندِ نابودیِ دیگران است؛ این با مرگِ عادی فرق دارد.

وقتی آن شیرِ الهی، دل و جانِ انسان را از تعلقاتِ نفسانی خالی کرد، همان کسی که آن را درید، خودش دوباره معمارِ وجودِ او می‌شود (و او را با حقیقتِ الهی بازسازی می‌کند).

چون در زمانِ حیات، وجودِ خود را در راهِ عشق فدا کرد، به حقیقتِ «پیش از آنکه بمیرید، بمیرید» دست یافت.

این عاشقِ حقیقی دیگر دلی (نفسِ اماره) ندارد و جگرش از خونِ عشق رنگین است؛ شیرِ حقیقت، شکارش را دو بار نمی‌درد (یعنی نفسِ او یک‌بار برای همیشه کشته شده است).

و اگر هم (در ظاهر) او را درید، بلافاصله خودش زخم‌هایش را می‌دوزد، جانِ تازه در او می‌دمد و او را در آغوشِ رحمتِ خود می‌گیرد.

خداوند گوشت و پوستِ عاشق را بر دیگران (دیوهای نفس و دنیاپرستان) حرام کرده است، تا طمع نکنند که او را در مسیرِ فنا و نیستیِ وجودی‌اش ببلعند.

تو شرابِ عشق بنوش که پادزهرِ تمامِ آلودگی‌هایِ دنیوی است؛ وقتی این پادزهر در تو باشد، زهرِ هیچ دشمن و هیچ شری نمی‌تواند به تو آسیب برساند.

سخن به وادیِ عشق رسید و دلم از شدتِ این حال به تپش افتاد؛ چگونه این جانِ ناتوان (تار) می‌تواند در برابرِ چنین ضربه‌یِ سهمگین و بی‌پروایی مقاومت کند؟

همان‌طور که ستاره‌یِ قطبی از مرکزِ آسمان تکان نمی‌خورد، چگونه می‌توانی تصور کنی که نقطه‌یِ مرکزیِ وجودِ تو از پرگارِ عشقِ الهی خارج شود؟

دیگر ساکت باش که این کشمکش و این احوال، همه تقدیرِ الهی است؛ من سرگرمِ شعر و سخنِ خودم هستم و تو درگیرِ کارهایِ خودت باش.