دیوان شمس - غزلیات

زمانی که وانمود می‌کنی میلی به کسی نداری، پس آشوب به پا نکن و دلربایی نکن؛ و هنگامی که دلی را به بند کشیدی، آن را از درگاه خود مران.

چشمان تو همچون راهزنی است که دل مرا ربوده، پس تو که راه دلم را زدی، اکنون راهنمای آن باش. اگر گیسوانت سرکشی کرد و ترفندهای مکارانه (هندی) به کار بست، فریب آن را مخور.

عشق همانند گلستانی است، رشد و کمال خود را از آن طلب کن؛ چرا که از طریقِ درختِ فقر (تهی شدن از منیت)، باغ درون تو پربار و به ثمر می‌نشیند.

همان‌طور که میوه در برابر نور خورشید پخته و شیرین می‌شود، جان من نیز با تابش نور الهی به کمال می‌رسد؛ خواب و خوراک مرا از من بگیر تا به خورشید حقیقت برسم.

طبیعتِ این جهان را فرسوده و کهنه بدان و کسی که عاشق آن است، مانند وصله‌پینه‌کنِ لباس‌های کهنه است. اما عشق، تازه و باطراوت است و طالبِ آن نیز باید روحیه‌ای تازه‌تر و زلال‌تر داشته باشد.

عشق، تو را پله‌پله و ذره‌ذره تا کرانه‌های دریای بی‌کرانِ حقیقتِ الهی پیش می‌برد. به کسانی که به اشیاء کهنه و مادی چسبیده‌اند بگو که بروند، زیرا اصلِ میوه (مقصود نهایی) از راه رسیده است.

هر کس یاری برای خود برگزید و دل به سوی دلدار پر کشید. همان‌طور که در نجوم گفته می‌شود زحل با نحسی قرین است، خورشید نیز باید با ماه قرین و همراه باشد (اشاره به لزوم تناسب عاشق و معشوق).

دلِ عاشق از جنس این مردمِ عامی نیست و میان آنان هیچ آرامشی نمی‌یابد. اگر خود را قلندر (درویشِ آزادمنش) می‌خوانی، بدان که قلندرِ حقیقی فراتر از قالبِ بشرِ عادی است.

تنِ انسان از آبِ نطفه ساخته شده که ویژگی‌اش رو به پایین رفتن است، اما اصلِ دل از آتشِ عشق و نور است که راهی جز بالا رفتن و تعالی ندارد.

تو غیر از دل و تنی که داری، گوهری نهفته در وجودت داری که از آن بی‌خبری؛ و تا زمانی که از خودِ کاذبت بی‌خبر نشوی، این گوهر را باز نخواهی یافت.