دیوان شمس - غزلیات

کسی که در راه حقیقت، هستی خود را باخته و از عشق الهی مست است، چگونه می‌تواند به دنبالِ ساختنِ بنایِ ایمانِ ظاهری و رفتارهایِ اخلاقیِ معمولی باشد؟ این بیت اشاره به تضاد میانِ جایگاهِ رفیعِ عشق و جایگاهِ پایینِ زهدِ خشک دارد.

ماهیتِ وجودِ انسان دوگانه نیست؛ یا شعله‌ور از عشق (آتش) است و یا سرد و بی‌تفاوت (آب). همان‌گونه که غیرممکن است یک ماهِ سال، همزمان هم بهارِ گرم باشد و هم دی‌ماهِ سرد، یک نفر هم نمی‌تواند هم اسیرِ هوای نفس و هم غرق در نورِ حقیقت باشد.

من آن کسی هستم که در خراباتِ عشق، هستی‌ام را فدا کرده‌ام و از اطاعتِ خداوند مست شده‌ام. در این شهرِ بزرگِ هستی، هم خوبی‌ها وجود دارد و هم چیزهایی که باید از آن‌ها گذشت.

عارفانِ خراباتی، برای من شهری بنا کرده‌اند که اساس و خانه‌های آن مانند شهر ری، در لایه‌های عمیق و پنهانِ زمین جای دارد؛ این کنایه از عمقِ پنهانِ اسرارِ عرفانی است که بر همگان آشکار نیست.

درختانِ زهدِ واقعی، به واسطهٔ شرابِ عشق شکوفه می‌دهند؛ نه آن شرابی که عاقبتش پلیدی و قی کردن باشد. این یعنی لذت‌های معنوی باعث رشد و تعالی هستند، برعکسِ لذت‌های دنیوی که مایهٔ نفرت‌اند.

وقتی پیروانِ مکتبِ کلامیِ معتزله به هستی و نیستیِ من نگریستند، دچارِ حیرت شدند و به اشتباه گفتند آنچه وجود ندارد (نیستیِ عارف از خود) در واقع چیزی است؛ این نشان‌دهنده ناتوانیِ عقلِ استدلالی در درکِ مقامِ فنا است.

سوگند به سایه‌ها و خورشیدِ وجودِ شمس تبریزی، که ورای زمان و مکان است و هم به منزلهٔ آفتابِ هدایت‌گر است و هم پناهگاهی (سایه) برای روحِ سرگشته.