مثنوی معنوی - دفتر پنجم

مولوی

بخش ۹۷ - جواب گفتن خر روباه را

مولوی
گفت از ضعف توکل باشد آن ورنه بدهد نان کسی که داد جان
هر که جوید پادشاهی و ظفر کم نیاید لقمهٔ نان ای پسر
دام و دد جمله همه اکال رزق نه پی کسپ اند نه حمال رزق
جمله را رزاق روزی می دهد قسمت هر یک به پیشش می نهد
رزق آید پیش هر که صبر جست رنج کوششها ز بی صبری تست

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

مضمون اصلی این ابیات، دعوت به توکل و آرامش در مسیر زندگی و پرهیز از حرص و شتاب‌زدگی برای کسب روزی است. شاعر با استناد به نظام آفرینش، یادآور می‌شود که خدایی که هستی و جان انسان را آفریده است، ضمانت روزی او را نیز بر عهده دارد و این نگرانی‌های مفرط، تنها نشانه‌ای از ضعف ایمان و نداشتن تکیه‌گاهی محکم است.

در بخش دوم، شاعر با آوردن تمثیل از دنیای جانوران، نشان می‌دهد که چگونه موجودات بدون دغدغه‌مندی برای ذخیره‌سازی و کسبِ پرمشقت، روزی خود را دریافت می‌کنند. پیام نهایی این است که انسان با صبر و آرامش درونی می‌تواند به همان روزی که حق‌تعالی مقدر کرده برسد و رنج‌های بی‌حاصل، تنها زاییده بی‌تابی و نادیده گرفتن حکمت الهی است.

معنای روان

گفت از ضعف توکل باشد آن ورنه بدهد نان کسی که داد جان

او گفت: این نگرانی برای رزق، ناشی از سستی در توکل و اعتماد به خداست؛ وگرنه کسی که جان و حیات را به تو بخشیده است، قطعاً نان و رزق تو را نیز فراهم خواهد کرد.

نکته ادبی: «ضعف توکل» به معنای سستی در اعتماد قلبی به اراده و رزاقیت خداوند است و جان و نان به عنوان نمادهای حیات و معیشت به کار رفته‌اند.

هر که جوید پادشاهی و ظفر کم نیاید لقمهٔ نان ای پسر

ای فرزند، کسی که به دنبال رسیدن به مقام‌های عالی، پادشاهی و پیروزی است، هرگز نباید نگران تأمین مخارج و لقمه نان روزانه خود باشد؛ چرا که این امور در برابر عظمت خداوند کوچک است.

نکته ادبی: تضاد میان «پادشاهی» که امری کلان است و «لقمه نان» که امری ناچیز است، برای تحقیر اهمیت دغدغه‌های مادی به کار رفته است.

دام و دد جمله همه اکال رزق نه پی کسپ اند نه حمال رزق

همه حیوانات و وحوش، مصرف‌کننده روزی هستند؛ اما نه به دنبال کسب و کارِ رایجِ بشری‌اند و نه بارِ سنگینِ جمع‌آوریِ اندوخته را بر دوش می‌کشند.

نکته ادبی: «کسپ» در ادبیات کلاسیک به معنای به دست آوردن و اندوختن مادی است و «دام و دد» نماد موجوداتی است که فارغ از تکلفات بشری در پناه رزاقیت خداوند هستند.

جمله را رزاق روزی می دهد قسمت هر یک به پیشش می نهد

خداوند که رزاقِ همگان است، روزیِ همه موجودات را می‌رساند و سهم هر کس را دقیقاً در برابر او قرار می‌دهد.

نکته ادبی: «رزاق» صفت فاعلی مبالغه‌دار است که بر استمرار و کثرت روزی‌رسانیِ خداوند دلالت دارد.

رزق آید پیش هر که صبر جست رنج کوششها ز بی صبری تست

روزیِ هر کس که راه صبر و شکیبایی را پیش بگیرد، خود به سراغش می‌آید؛ این رنج و سختی‌های طاقت‌فرسای تو در راهِ کسبِ معاش، همگی از بی‌صبری و تعجیلِ نابجای خودِ توست.

نکته ادبی: «صبر جستن» به معنای پیشه کردن شکیبایی است که در اینجا در تقابل با «رنج کوشش» یا همان تقلاهای بیهوده قرار دارد.

آرایه‌های ادبی

تمثیل دام و دد

استفاده از زندگی حیوانات به عنوان الگویی برای اثبات رزاقیت الهی برای انسان.

تضاد صبر و بی‌صبری

تقابل میان شکیبایی و حرص که علت اصلی رنج‌های بشری معرفی شده است.

کنایه لقمه نان

کنایه از معیشت و ضروریات اولیه زندگی در برابر اهداف بزرگ.