مثنوی معنوی - دفتر پنجم
بخش ۹۶ - ناپسندیدن روباه گفتن خر را کی من راضیم به قسمت
مولویدرک و برداشت
هوش مصنوعیدرونمایه و پیام
این ابیات به تبیین جایگاه «کار و تلاش» در نظام هستی میپردازد. شاعر با بهرهگیری از منطق «عالم اسباب»، بر این باور است که انتظار برای رسیدن رزق و روزی بدون اقدام عملی، با حکمت الهی سازگار نیست و انسان موظف است برای بهرهمندی از فضل خداوند، دست به کار شود.
در ادامه، نویسنده با استناد به آموزههای دینی، «تلاش» را کلیدی برای گشودن درهای بسته رزق معرفی میکند. از نگاه او، برخلاف تصور برخی که توکل را به معنای دست از کار کشیدن میدانند، حرکت و پیگیری انسان، «سنت الهی» و ابزاری ضروری برای تحقق مشیت خداوند در زندگی دنیوی است.
معنای روان
روباه گفت که طلبِ روزیِ حلال، برای فرمانبرداری از دستوراتِ الهی، امری لازم و واجب است.
نکته ادبی: امتثال: به معنای اطاعت و پیروی از فرمان است که در اینجا به ضرورتِ دینی اشاره دارد.
این جهان، دنیایِ علل و معلولهاست؛ بنابراین عاقلانه نیست که بدونِ فراهم کردنِ علت و اسباب، انتظارِ رسیدن به نتیجه داشته باشیم.
نکته ادبی: عالم اسباب: جهانِ کنونی که در آن هر پدیدهای منوط به علتی است و بدون سببِ مادی، نتیجهای حاصل نمیشود.
فرمانِ قرآنیِ «از فضلِ خدا طلب کنید» یک دستورِ صریح است؛ بنابراین انسان باید بکوشد تا همچون حیواناتِ درنده برای تأمینِ نیاز، به مالِ دیگران تجاوز نکند.
نکته ادبی: نمر: اشاره به پلنگ یا حیوان درنده؛ کنایه از کسانی است که بدون سعیِ مشروع، به دنبال غصبِ حقِ دیگراناند.
پیامبر فرمود ای جوان، رزق و روزیِ تو در پشتِ دری بسته قرار دارد که قفلهای متعددی بر آن زدهاند.
نکته ادبی: فتى: در زبانِ عربی به معنای جوانمرد یا جوان است که در اینجا مخاطبِ کلامِ پیامبر قرار گرفته است.
تلاش، جنبوجوش و کار و کسبِ ما در این دنیا، همچون کلیدی است که آن قفلِ بسته و حجابِ میانِ ما و روزیمان را باز میکند.
نکته ادبی: اکتساب: کسب کردن و به دست آوردنِ روزی از راهِ کارِ مستمر.
بدونِ داشتنِ کلید (تلاش)، راهی برای گشودنِ درِ رزق وجود ندارد؛ چرا که به دست آوردنِ نان بدونِ زحمت و طلب، با سنت و روشِ خداوند در هستی همخوانی ندارد.
نکته ادبی: سنت الله: روش و شیوهٔ همیشگی و تغییرناپذیرِ خداوند در ادارهٔ جهان که مبتنی بر قانونِ علیت است.
آرایههای ادبی
شاعر رزق را به چیزی که در پشتِ در قفل شده است تشبیه کرده و تلاشِ انسانی را کلیدی برای گشودنِ آن دانسته است.
اشاره به آیه ۱۰ سوره جمعه که انسان را به تلاش برای به دست آوردن روزیِ الهی پس از پایانِ نماز فرامیخواند.
استفاده از رفتارِ درندگان برای تقبیحِ کسانی که بدونِ کار، به دنبالِ روزیِ غصبی و نامشروع هستند.