مثنوی معنوی - دفتر پنجم

این گناه یا ستمی که رخ داده، اگرچه بر پیکر و آبروی شخصِ ستمدیده (آن فردِ نیک‌سرشت) وارد شده است و زخم‌های آن بر رگ‌های او نشسته، اما حقیقتی عمیق‌تر در پس آن نهفته است.

اگرچه ما در عالمِ معنا و از نظر روح و جان، با هم یکی هستیم و حقیقتی واحد داریم، اما در عالم ظاهر و تجربه، من از این سود و زیان‌های دنیوی که برای تو رخ داده، دور هستم.

تهمت زدن به بنده‌یِ خدا، کوچک‌ترین خدشه‌ای به شکوه و جلال پادشاه (خداوند) وارد نمی‌کند؛ بلکه تنها باعث می‌شود که حلم و بردباری او بیشتر جلوه کند و پناهگاهِ امنِ او نمایان‌تر شود.

وقتی خداوند (پادشاه) با متهم و گناهکار چنین با حلم و بخشش برخورد می‌کند که او را مانند قارون به ثروت و نعمت می‌رساند، بیندیش که با بندگان بی‌گناه و پاک‌دامن چگونه رفتار خواهد کرد؟

خداوند را از احوال هیچ‌کس غافل ندان، بلکه تمام این مدارا و صبر، تنها به خاطر حلمِ بی‌کران اوست که مانع از برخوردِ تند و فوری می‌شود.

از همین‌جاست (از همین حلم) که برای گناهکار، پیشِ رویِ علمِ مطلقِ الهی، شفاعتی صورت می‌گیرد؛ خداوند گویی با حالتی بی‌تفاوت و فارغ‌بال (لاابالی) رفتار می‌کند، اما در حقیقت این رفتار، نمودِ حلمِ اوست.

اگر گناهی از انسان سر می‌زند، ریشه در این حلمِ الهی دارد که به انسان مجالِ خطا می‌دهد؛ وگرنه هیبت و ابهتِ الهی چنان است که اگر حلم نبود، اصلاً مجالی برای هیچ گناهی باقی نمی‌ماند.

خون‌بها و تاوانِ گناهانِ نفسِ قاتل (نفسِ گناهکار)، بر عهده‌ی حلمِ خداوند است؛ یعنی خداوند به واسطه‌ی حلمش، تاوانِ خطاهای ما را می‌پردازد.

نفسِ ما به خاطرِ همین شرابِ حلمِ الهی، مست و بی‌‌خود شده است و همین مستی و غفلت باعث شد که دیو (شیطان) کلاهِ عزت و آبروی ما را برباید.

اگر ساقیِ حلم نبود که شرابِ فرصت و بخشش را می‌ریخت، اصلاً زمینه‌ای فراهم نمی‌شد که شیطان بتواند با آدمِ ابوالبشر به ستیز و کشمکش برخیزد.

دانشِ آدم کجا و دانشِ فرشتگان کجا؟ مقامِ آدم برتر بود، چرا که او آموزگارِ علم و نقادِ ارزش‌ها و حقیقت‌هاست.

اما همین که آدم در بهشت، از آن شرابِ حلمِ الهی نوشید، تحت تأثیر آن مستی، در برابرِ یک بازیِ کوچکِ شیطان، چهره‌اش زرد شد و شرمسار گردید.

در حالی که آموزش‌هایِ خداوندِ مهربان (ودود) او را بسیار زیرک، دانا و چابک ساخته بود.

اما باز هم همان اثرِ افیون‌گونه‌یِ حلمِ الهی بود که باعث شد دزد (شیطان) به سراغِ متاعِ وجودیِ او (روح و جایگاهش) بیاید و آن را برباید.

عقلِ آدمی در نهایت، برایِ نجاتِ خود به درگاهِ حلمِ الهی پناه می‌برد و می‌گوید: ای خدا، تو خودت ساقیِ این مستی بودی، پس حالا دستم را بگیر و یاری‌ام کن.