مثنوی معنوی - دفتر پنجم

همان‌طور که حضرت آدم روزگاری عزیزِ درگاه حق بود و فرشتگان بر او سجده کردند اما سرانجام از بهشت رانده شد، انسان نیز در اوجِ کمال و زیبایی، ناگهان طعم طرد شدن از دورانِ اوج و زوالِ وضعیت خویش را می‌چشد.

در پاسخ به چراییِ این تغییر، خطاب می‌رسد که پس از آن شکوه و هستی، اکنون زمانِ نیستی و فنا فرارسیده است؛ گناهِ تو این است که عمرت بیش از حدِ معین به درازا کشیده و در این جهانِ فانی، بیش از اندازه زیسته‌ای.

عزرائیل (یا عاملِ مرگ) وجودِ انسان را به‌سختی و با اجبار از این بهشتِ دنیوی و جمعِ یارانِ شادخوار بیرون می‌کشد.

انسان در حیرت می‌پرسد که این خواری و ذلت پس از آن عزت و بزرگی چیست؟ پاسخ می‌شنود که آن جایگاهِ بلند و جوانی، بخششی گذرا بود و این وضعیتِ کنونی، نتیجه‌ی داوری و دادگریِ حق است.

انسان خطاب به جبرئیل (فرشته مرگ) می‌گوید: ای فرشته، روزگاری تو به امر خدا بر من سجده می‌کردی، پس چگونه است که اکنون مرا از بهشتِ دنیایم بیرون می‌رانی؟

زیبایی و پوششِ خوش‌رنگ و لعابِ جوانی، همان‌طور که برگ‌ها در فصل خزان از شاخه‌ی درخت جدا می‌شوند، از پیکرِ من فرو می‌ریزد و ناپدید می‌شود.

چهره‌ای که در جوانی همچون ماه تابان بود، در دوران پیری به پشتِ پوسته‌پوسته‌ی سوسمار (زبر، خشک و چروکیده) تبدیل شده است.

آن سر و مویی که زمانی آراسته و پرپشت بود، در دوران پیری زشت و کم‌موی (طاس) گشته است.

قامتی که در جوانی همچون نیزه راست و استوار بود، اکنون در اثر پیری همچون کمان خمیده و دوتا شده است.

سرخیِ گل‌گونِ صورت به رنگ زردِ زعفران بدل شده و زور و قدرتِ شیرمانندِ آن، به ناتوانی و سستیِ زنانِ کم‌توان تبدیل گشته است.

کسی که در جوانی با زرنگی و مهارت دیگران را در آغوش می‌گرفت و بر دیگران مسلط بود، حالا در زمانِ پیری و ناتوانی، دیگران باید زیرِ بغلش را بگیرند تا بتواند راه برود.

این دگرگونی‌ها، خود نشانه‌های غم و پژمردگی است و هر یک از این تغییراتِ جسمانی، رسولی هستند که خبر از فرارسیدنِ قطعیِ مرگ می‌دهند.