مثنوی معنوی - دفتر پنجم

مولوی

بخش ۳۴ - در صفت آن بی‌خودان کی از شر خود و هنر خود آمن شده‌اند کی فانی‌اند در بقای حق هم‌چون ستارگان کی فانی‌اند روز در آفتاب و فانی را خوف آفت و خطر نباشد

مولوی

چون فناش از فقر پیرایه شود او محمدوار بی سایه شود

فقر فخری را فنا پیرایه شد چون زبانهٔ شمع او بی سایه شد

شمع جمله شد زبانه پا و سر سایه را نبود بگرد او گذر

موم از خویش و ز سایه در گریخت در شعاع از بهر او کی شمع ریخت

گفت او بهر فنایت ریختم گفت من هم در فنا بگریختم

این شعاع باقی آمد مفترض نه شعاع شمع فانی عرض

شمع چون در نار شد کلی فنا نه اثر بینی ز شمع و نه ضیا

هست اندر دفع ظلمت آشکار آتش صورت به مومی پایدار

برخلاف موم شمع جسم کان تا شود کم گردد افزون نور جان

این شعاع باقی و آن فانیست شمع جان را شعلهٔ ربانیست

این زبانهٔ آتشی چون نور بود سایهٔ فانی شدن زو دور بود

ابر را سایه بیفتد در زمین ماه را سایه نباشد همنشین

بی خودی بی ابریست ای نیک خواه باشی اندر بی خودی چون قرص ماه

باز چون ابری بیاید رانده رفت نور از مه خیالی مانده

از حجاب ابر نورش شد ضعیف کم ز ماه نو شد آن بدر شریف

مه خیالی می نماید ز ابر و گرد ابر تن ما را خیال اندیش کرد

لطف مه بنگر که این هم لطف اوست که بگفت او ابرها ما را عدوست

مه فراغت دارد از ابر و غبار بر فراز چرخ دارد مه مدار

ابر ما را شد عدو و خصم جان که کند مه را ز چشم ما نهان

حور را این پرده زالی می کند بدر را کم از هلالی می کند

ماه ما را در کنار عز نشاند دشمن ما را عدوی خویش خواند

تاب ابر و آب او خود زین مهست هر که مه خواند ابر را بس گمرهست

نور مه بر ابر چون منزل شدست روی تاریکش ز مه مبدل شدست

گرچه همرنگ مهست و دولتیست اندر ابر آن نور مه عاریتیست

در قیامت شمس و مه معزول شد چشم در اصل ضیا مشغول شد

تا بداند ملک را از مستعار وین رباط فانی از دارالقرار

دایه عاریه بود روزی سه چار مادرا ما را تو گیر اندر کنار

پر من ابرست و پرده ست و کثیف ز انعکاس لطف حق شد او لطیف

بر کنم پر را و حسنش را ز راه تا ببینم حسن مه را هم ز ماه

من نخواهم دایه مادر خوشترست موسی ام من دایهٔ من مادرست

من نخواهم لطف مه از واسطه که هلاک قوم شد این رابطه

یا مگر ابری شود فانی راه تا نگردد او حجاب روی ماه

صورتش بنماید او در وصف لا هم چو جسم انبیا و اولیا

آنچنان ابری نباشد پرده بند پرده در باشد به معنی سودمند

آن چنان که اندر صباح روشنی قطره می بارید و بالا ابر نی

معجزهٔ پیغامبری بود آن سقا گشته ابر از محو هم رنگ سما

بود ابر و رفته از وی خوی ابر این چنین گردد تن عاشق به صبر

تن بود اما تنی گم گشته زو گشته مبدل رفته از وی رنگ و بو

پر پی غیرست و سر از بهر من خانهٔ سمع و بصر استون تن

جان فدا کردن برای صید غیر کفر مطلق دان و نومیدی ز خیر

هین مشو چون قند پیش طوطیان بلک زهری شو شو آمن از زیان

یا برای شادباشی در خطاب خویش چون مردار کن پی کلاب

پس خضر کشتی برای این شکست تا که آن کشتی ز غاصب باز رست

فقر فخری بهر آن آمد سنی تا ز طماعان گریزم در غنی

گنجها را در خرابی زان نهند تا ز حرص اهل عمران وا رهند

پر نتانی کند رو خلوت گزین تا نگردی جمله خرج آن و این

زآنک تو هم لقمه ای هم لقمه خوار آکل و ماکولی ای جان هوش دار

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این متن در پی تبیینِ جایگاه والای فنای فی‌الله و نفیِ خودخواهی است. شاعر با بهره‌گیری از تمثیلات عرفانی و بهره‌گیری از داستان‌های اسطوره‌ای و دینی، استدلال می‌کند که انسان برای رسیدن به حقیقتِ مطلق و شهودِ نورِ ایزدی، باید از وابستگی‌های تن، که همچون ابری بر چهره‌ی ماهِ حقیقت سایه افکنده‌اند، بگذرد. در این اندیشه، فقرِ معنوی نه به معنای تنگدستی، که به معنای تهی شدن از خود و پر شدن از صفات الهی است.

در نهایت، نویسنده با تأکید بر این نکته که تن و تعلقاتِ دنیوی همچون حجابی مانعِ دیدن حقیقت هستند، معتقد است که سالک باید با صبر و مجاهدت، این پرده‌ها را کنار بزند تا همچون شمعی که در شعله ذوب می‌شود، از هستیِ کاذبِ خویش دست بشوید و به بقای حقیقی دست یابد. این روند، فرآیندی است که در آن فرد از «خود» تهی شده و آینه‌ای برای تابش انوارِ ربانی می‌گردد.

معنای روان

چون فناش از فقر پیرایه شود او محمدوار بی سایه شود

زمانی که وجودِ انسان با فقرِ عرفانی زینت یابد و از خودی تهی شود، او همچون پیامبر اسلام، از قیدِ سایه‌ی وجودِ مادی آزاد می‌گردد.

نکته ادبی: محمدوار اشاره به باوری قدیمی دارد که پیامبر به دلیل نورانیتِ وجود، سایه نداشته است. فقر در اینجا به معنای فقرِ الی‌الله است.

فقر فخری را فنا پیرایه شد چون زبانهٔ شمع او بی سایه شد

فقرِ افتخارآمیزِ محمدی، با فنای در حق آراسته شد؛ درست مانندِ زبانه کشیدنِ شمع که چون به کمالِ سوختن می‌رسد، دیگر سایه‌ای ندارد.

نکته ادبی: فقر فخری اشاره به حدیث «الفقر فخری» دارد. زبانه به معنای شعله‌ی تند و تیز است.

شمع جمله شد زبانه پا و سر سایه را نبود بگرد او گذر

شمع به تمامِ وجود تبدیل به شعله شد و دیگر جایی برای وجودِ سایه در اطراف آن باقی نماند.

نکته ادبی: پا و سر کنایه از تمامیتِ وجود است.

موم از خویش و ز سایه در گریخت در شعاع از بهر او کی شمع ریخت

موم از خود و از سایه‌اش گریخت (ذوب شد)؛ در حالی که شمع برای شعله‌اش هرگز چیزی از خود باقی نگذاشت و همه را فدا کرد.

نکته ادبی: گریختن در اینجا به معنای رها کردنِ تعلقات مادی است.

گفت او بهر فنایت ریختم گفت من هم در فنا بگریختم

شمع به موم گفت: من برای نابودی تو (و رسیدن به نور) خود را سوزاندم؛ موم پاسخ داد: من نیز در این راهِ فنا با تو همراه شدم.

نکته ادبی: مناظره‌ای نمادین بین دو جزءِ وجودیِ شمع است که به اتحاد در فنا اشاره دارد.

این شعاع باقی آمد مفترض نه شعاع شمع فانی عرض

این نور و شعله‌ای که باقی مانده، اصیل و ضروری است، نه آن شعله‌ی کم‌دوامی که از سوختنِ جسمِ شمع به دست می‌آید.

نکته ادبی: تمایز میان عرض (امرِ گذرا) و جوهر (امرِ باقی) که اصطلاحی فلسفی است.

شمع چون در نار شد کلی فنا نه اثر بینی ز شمع و نه ضیا

وقتی شمع کاملاً در آتش محو شد، دیگر نه اثری از شمع باقی می‌ماند و نه از نورِ ظاهری‌اش.

نکته ادبی: فنای کلی، مرحله‌ای است که تفاوتِ عاشق و معشوق از میان برمی‌خیزد.

هست اندر دفع ظلمت آشکار آتش صورت به مومی پایدار

در دفعِ تاریکی، این مسئله آشکار است که آتش در قالبِ موم است که ماندگار و نمایان می‌شود.

نکته ادبی: استعاره از اینکه حقیقت برای بروز در عالمِ مادی نیاز به ظرفِ جسمانی دارد.

برخلاف موم شمع جسم کان تا شود کم گردد افزون نور جان

برخلاف مومِ شمع که با سوختن کاهش می‌یابد، در شمعِ وجودِ انسانی، هرچه جسم کم‌رنگ‌تر شود، نورِ جان افزون‌تر می‌گردد.

نکته ادبی: تناقض‌نمایی (پارادوکس) میان زوالِ جسم و کمالِ جان.

این شعاع باقی و آن فانیست شمع جان را شعلهٔ ربانیست

آن شعله‌یِ دنیوی فانی است، اما این شعله‌ای که از جان برمی‌خیزد، نوری الهی و ربانی است.

نکته ادبی: شعله ربانی کنایه از انوارِ معرفت است.

این زبانهٔ آتشی چون نور بود سایهٔ فانی شدن زو دور بود

این زبانه‌ی آتش که عینِ نور است، از چنان کمالی برخوردار است که سایه‌یِ نیستی و فنا از آن دور است.

نکته ادبی: اشاره به کمالِ وجودِ الهی که هیچ نقص و سایه‌ای بر آن راه ندارد.

ابر را سایه بیفتد در زمین ماه را سایه نباشد همنشین

ابر سایه‌ای بر زمین می‌افکند، اما ماه که خود منبعِ نور است، سایه‌ای از خود ندارد.

نکته ادبی: تقابلِ ابر (تاریکی/جسم) و ماه (نور/حقیقت).

بی خودی بی ابریست ای نیک خواه باشی اندر بی خودی چون قرص ماه

بی‌خودی (محوِ خویشتن) حالتی است که در آن ابری وجود ندارد؛ ای دوست، اگر در این بی‌خودی بمانی، همچون قرص ماه می‌درخشی.

نکته ادبی: بی‌خودی اصطلاحی عرفانی به معنای رهایی از قیدِ خودپرستی.

باز چون ابری بیاید رانده رفت نور از مه خیالی مانده

اما زمانی که ابری از افکارِ نفسانی هجوم آورد، نورِ ماه پنهان می‌شود و تنها خیالی از آن بر جای می‌ماند.

نکته ادبی: خیال در اینجا به معنای توهمِ دور بودن از حقیقت است.

از حجاب ابر نورش شد ضعیف کم ز ماه نو شد آن بدر شریف

به خاطرِ پوششِ ابر، نورِ ماه ضعیف شد و آن ماهِ کامل، از ماهِ نو نیز کوچک‌تر به نظر رسید.

نکته ادبی: کاهشِ ادراکِ معنوی در اثرِ غلبه‌یِ نفس.

مه خیالی می نماید ز ابر و گرد ابر تن ما را خیال اندیش کرد

ماهی که در اثرِ ابر و گرد و غبار می‌بینیم، ماهِ حقیقی نیست؛ این تنِ ماست که ما را گرفتارِ اوهام و خیالات کرده است.

نکته ادبی: اشاره به این‌که قضاوت‌های ما بر اساسِ ظواهرِ ناقص است.

لطف مه بنگر که این هم لطف اوست که بگفت او ابرها ما را عدوست

لطفِ ماه را بنگر که حتی این ابر (که مانع است) نیز لطفِ اوست، زیرا خودِ ماه است که ابرها را دشمنِ ما معرفی می‌کند تا به دنبالِ حقیقت برویم.

نکته ادبی: اشاره به تضادِ ظاهری که در واقع برای آزمون و رشدِ انسان است.

مه فراغت دارد از ابر و غبار بر فراز چرخ دارد مه مدار

ماه از ابر و غبارِ آلوده رهاست و در آسمانِ حقیقت مدارِ خود را دارد.

نکته ادبی: استعاره از جایگاهِ رفیعِ حقیقت در عالمِ غیب.

ابر ما را شد عدو و خصم جان که کند مه را ز چشم ما نهان

ابر برای ما همچون دشمنِ جان شده است، زیرا باعث می‌شود ماهِ حقیقت از چشمانِ ما پنهان بماند.

نکته ادبی: ابر نمادِ تعلقات و وابستگی‌های تن است.

حور را این پرده زالی می کند بدر را کم از هلالی می کند

این حجاب، کمالات (حور و ماه) را برای ما زشت و ناقص جلوه می‌دهد و ماهِ کامل را در نظرمان هلال می‌سازد.

نکته ادبی: اشاره به اینکه ادراکِ ما در بندِ حجاب‌های ذهنی است.

ماه ما را در کنار عز نشاند دشمن ما را عدوی خویش خواند

ماهِ حقیقی ما را در جایگاهِ عزت می‌نشاند، اما دشمن (نفس) ما را وادار می‌کند که با خودش هم‌داستان شویم.

نکته ادبی: تضادِ ماه و دشمنِ درونی.

تاب ابر و آب او خود زین مهست هر که مه خواند ابر را بس گمرهست

روشنی و زیباییِ ابر از ماه است؛ هر کس که به اشتباه گمان کند نور از خودِ ابر است، در گمراهیِ محض است.

نکته ادبی: اشاره به اینکه تمامِ کمالاتِ ظاهری، انعکاسی از نورِ حق است.

نور مه بر ابر چون منزل شدست روی تاریکش ز مه مبدل شدست

وقتی نورِ ماه به ابر می‌تابد، ابرِ تاریک تبدیل به نورانی می‌شود.

نکته ادبی: استعاره از اینکه قلبِ مؤمن با نورِ الهی منور می‌شود.

گرچه همرنگ مهست و دولتیست اندر ابر آن نور مه عاریتیست

اگرچه ابر هم‌رنگِ ماه به نظر می‌رسد، اما باید دانست که آن نور، عاریه‌ای است و از خودِ ابر نیست.

نکته ادبی: اشاره به ناپایداریِ دنیا و عطایای دنیوی.

در قیامت شمس و مه معزول شد چشم در اصل ضیا مشغول شد

در قیامت، خورشید و ماهِ ظاهری دیگر اهمیتی ندارند و چشم‌ها مستقیماً به سوی منبعِ اصلیِ نور (خداوند) خیره می‌شوند.

نکته ادبی: اشاره به یوم‌الحساب و کنار رفتنِ پرده‌های مادی.

تا بداند ملک را از مستعار وین رباط فانی از دارالقرار

تا انسان بداند که چه چیزی مالکیتِ حقیقی است و چه چیزی عاریه است؛ و تفاوتِ این دنیایِ فانی را با قرارگاهِ ابدی بفهمد.

نکته ادبی: دارالقرار و رباطِ فانی، تقابل دنیا و آخرت.

دایه عاریه بود روزی سه چار مادرا ما را تو گیر اندر کنار

دایه (دنیا) تنها چند روزی عاریه است؛ ای جان، به سوی مادرِ حقیقی (حقیقتِ هستی) برگرد و در آغوش او آرام بگیر.

نکته ادبی: تمثیل دایه و مادر برای دنیا و آخرت.

پر من ابرست و پرده ست و کثیف ز انعکاس لطف حق شد او لطیف

وجودِ من ابری تیره و پرده‌ای ضخیم است، اما به خاطرِ انعکاسِ لطفِ خداوند، اندکی لطافت یافته است.

نکته ادبی: اقرار به نقصِ خود در برابرِ فیضِ الهی.

بر کنم پر را و حسنش را ز راه تا ببینم حسن مه را هم ز ماه

من این پرده و حجاب را کنار می‌زنم تا بتوانم زیباییِ ماهِ حقیقت را مستقیماً از خودِ ماه ببینم.

نکته ادبی: اشاره به شهودِ بی‌واسطه.

من نخواهم دایه مادر خوشترست موسی ام من دایهٔ من مادرست

من دایه (دنیا) را نمی‌خواهم، مادر (حقیقت) خوش‌تر است؛ من همچون موسی هستم که دایه‌اش مادرِ خودش بود.

نکته ادبی: تلمیح به داستان موسی که دایه‌های غریبه را نپذیرفت.

من نخواهم لطف مه از واسطه که هلاک قوم شد این رابطه

من لطفِ ماه را از طریقِ واسطه نمی‌خواهم، زیرا همین واسطه‌ها باعثِ هلاکتِ بسیاری از اقوام شده است.

نکته ادبی: نقدِ وابستگی به ظواهر و واسطه‌هایِ گمراه‌کننده.

یا مگر ابری شود فانی راه تا نگردد او حجاب روی ماه

مگر اینکه آن ابر (واسطه) چنان فانی شود که دیگر پرده‌ای بر رویِ ماه نباشد.

نکته ادبی: اشاره به اینکه اگر واسطه، فانی در حق باشد، دیگر حجاب نیست.

صورتش بنماید او در وصف لا هم چو جسم انبیا و اولیا

صورتِ او (انبیا و اولیا) اگرچه در وصفِ نیستی (فنا) است، اما در واقع حقیقت را نشان می‌دهد.

نکته ادبی: تفسیرِ حضورِ انبیا به عنوانِ آینه‌هایِ الهی.

آنچنان ابری نباشد پرده بند پرده در باشد به معنی سودمند

آن‌چنان ابری (انبیا) حجاب نیست، بلکه به معنای واقعی، پرده‌در است و به سودِ ما عمل می‌کند.

نکته ادبی: تمایز میان حجابِ ظلمانی و حجابِ نورانی.

آن چنان که اندر صباح روشنی قطره می بارید و بالا ابر نی

همان‌طور که در یک صبحِ روشن، قطراتِ باران می‌بارید اما ابری در آسمان نبود.

نکته ادبی: اشاره به کرامات و پدیده‌های غیرعادی که نشان از قدرتِ الهی دارند.

معجزهٔ پیغامبری بود آن سقا گشته ابر از محو هم رنگ سما

آن بارشِ باران، معجزه‌یِ پیامبری بود؛ ابری که در اثرِ محو شدن در حق، همرنگِ آسمان شده بود.

نکته ادبی: فنایِ صفاتِ بشری در صفاتِ الهی.

بود ابر و رفته از وی خوی ابر این چنین گردد تن عاشق به صبر

آن ابر وجود داشت اما خویِ ابری (تیرگی) از آن رفته بود؛ تنِ عاشق نیز با صبر، این‌گونه می‌شود.

نکته ادبی: اشاره به پالایشِ وجود.

تن بود اما تنی گم گشته زو گشته مبدل رفته از وی رنگ و بو

تن وجود دارد، اما تنی است که از خود گم شده است؛ رنگ و بویِ خود را از دست داده و دگرگون شده است.

نکته ادبی: توصیفِ مقامِ فنایِ جسمانی.

پر پی غیرست و سر از بهر من خانهٔ سمع و بصر استون تن

آنچه از تن باقی مانده، تنها پرده‌ای برایِ غیر است و ظاهری برایِ شنیدن و دیدنِ من (حق) است.

نکته ادبی: تن در اینجا به عنوانِ ابزارِ مشاهده‌گریِ حق عمل می‌کند.

جان فدا کردن برای صید غیر کفر مطلق دان و نومیدی ز خیر

جان فدا کردن برای غیرِ خدا، کفرِ مطلق است و ناامیدی از خیرِ حقیقی محسوب می‌شود.

نکته ادبی: هشدار نسبت به بت‌پرستی و وابستگی به غیرخدا.

هین مشو چون قند پیش طوطیان بلک زهری شو شو آمن از زیان

پیشِ طوطی‌صفتان (دنیاطلبان) همچون قند نباش که تو را بخورند، بلکه تلخ باش تا از شرِ آنان در امان بمانی.

نکته ادبی: توصیه به گوشه‌گیری و دوری از اغیار.

یا برای شادباشی در خطاب خویش چون مردار کن پی کلاب

یا برایِ جلبِ توجه، خود را همچون مردار کن تا سگان (اهلِ دنیا) به سراغت نیایند.

نکته ادبی: استعاره از بی‌ارزش جلوه دادنِ خود در چشمِ دنیاپرستان.

پس خضر کشتی برای این شکست تا که آن کشتی ز غاصب باز رست

خضر کشتی را شکست تا آن را از دستِ پادشاهِ غاصب نجات دهد (این کار برای حفظِ مصلحت بود).

نکته ادبی: تلمیح به داستانِ خضر و موسی در قرآن (سوره کهف).

فقر فخری بهر آن آمد سنی تا ز طماعان گریزم در غنی

فقرِ فخری برای این ارزشمند است که بتوانم از چنگِ طمع‌کاران در امان بمانم و به بی‌نیازی برسم.

نکته ادبی: تاکید بر کارکردِ اخلاقی و محافظتیِ فقر.

گنجها را در خرابی زان نهند تا ز حرص اهل عمران وا رهند

گنج‌ها را در ویرانه‌ها دفن می‌کنند تا از حرص و طمعِ اهلِ دنیا در امان بماند.

نکته ادبی: تمثیلِ گنجِ الهی در ویرانه‌یِ نفس.

پر نتانی کند رو خلوت گزین تا نگردی جمله خرج آن و این

اگر نمی‌توانی خود را از تعلقات خالی کنی، خلوت‌گزین باش تا تمامِ وجودت خرجِ این و آن نشود.

نکته ادبی: توصیه به ریاضت و خلوت‌نشینی.

زآنک تو هم لقمه ای هم لقمه خوار آکل و ماکولی ای جان هوش دار

زیرا تو هم مصرف‌کننده‌ای و هم خودِ چیزی که مصرف می‌شود؛ پس ای جان، هوشیار باش که تو هم خورنده‌ای و هم خوراکِ دنیایی.

نکته ادبی: بیانِ پیچیدگیِ هویتِ انسانی و ضرورتِ آگاهی از تضادهای درونی.

آرایه‌های ادبی

استعاره ابر، ماه، شمع، پرده، سایه

استفاده از عناصرِ طبیعت و محیط برای تبیین مفاهیمِ انتزاعیِ عرفانی مانند نفس، حقیقت، فنا و حجاب.

تلمیح محمدوار، موسی، خضر

ارجاع به داستان‌ها و باورهای دینی برای مستندسازیِ مفاهیم عرفانی.

تناقض‌نمایی (پارادوکس) آکل و ماکولی، شمعِ جان، بی‌سایگیِ وجود

استفاده از مفاهیمِ متضاد برای نشان دادنِ پیچیدگیِ حالاتِ معنوی و فنایِ خویشتن.