مثنوی معنوی - دفتر پنجم

کردار و گفتارِ انسان، گواهانِ نیت‌های درونی او هستند؛ پس از طریقِ توجه به این دو مورد، می‌توان به حقیقتِ باطن و درونِ شخص پی برد.

از آنجا که تو قدرتِ سیر و نفوذ به اعماقِ جانِ دیگران را نداری، مانند طبیبی که بیماری را از روی ظاهر (ادرار) تشخیص می‌دهد، تو نیز باید به رفتار و گفتارِ ظاهری افراد بنگری.

کردار و گفتار، حکمِ همان نمونه‌ی ادرارِ بیماران را برای طبیبِ جسم دارد که به وسیله‌ی آن، بیماریِ فرد را تشخیص می‌دهد و بر آن استدلال می‌کند.

اما آن طبیبِ روحانی (مرشدِ کامل)، مستقیماً به جانِ آدمی نفوذ می‌کند و از طریقِ روح، به عمقِ ایمان و اعتقاداتِ قلبیِ او آگاه می‌شود.

چنین طبیبی (روحانی) دیگر نیازی به تکیه کردن بر رفتار و گفتارِ به‌ظاهر نیکِ افراد ندارد؛ چرا که او به واسطه‌ی بصیرتِ خود، جواسیسِ قلب (نیاتِ پلید و پنهان) را می‌شناسد.

تنها از کسی که مانند جویی کوچک، هنوز به اقیانوسِ حقیقت (خداوند یا مقامِ فنا) نپیوسته است، باید طلبِ گواه و نشانه (فعل و قول) کرد.