مثنوی معنوی - دفتر چهارم

عقل به تو نهیب می‌زند که حماقت و نادانی هم‌نشین تو شده است و با حضورِ چنین نادانیِ ریشه‌داری، عقل و خرد شکست می‌خورد و از میدان به در می‌شود.

یکی از ویژگی‌های بارزِ عقل، وفاداری به پیمان‌هایی است که با خود یا حقیقت بسته است؛ ای نادان، تو که این ویژگی را نداری و از عقل بی‌بهره‌ای، از این راه بازگرد.

عقلِ حقیقی همواره پیمان‌هایِ پیشینِ خود را به یاد می‌آورد و خردِ راستین، پرده‌هایِ فراموشی را از پیشِ دیده برمی‌دارد تا حقیقت نمایان شود.

هنگامی که عقل نداری، فراموشیِ حقیقت فرمانروایِ تو می‌شود؛ این فراموشی دشمنِ توست و هر طرح و تدبیری که می‌اندیشی را بی‌اثر و باطل می‌کند.

پروانه به دلیلِ کمیِ عقل و درک، نمی‌تواند سوزشِ آتش و دردِ ناشی از آن را در حافظه نگاه دارد و مدام به سوی آن می‌رود.

پروانه وقتی بال‌هایش در آتش می‌سوزد، توبه می‌کند؛ اما دوباره حرص و فراموشی او را به سمت همان آتش می‌کشانند.

تواناییِ ضبط و نگهداریِ مطالب، درکِ عمیق و حافظه، از ویژگی‌های عقلِ سالم است که عقلِ راستین آن را در وجودِ انسان می‌سازد و پرورش می‌دهد.

وقتی آن گوهرِ وجودی (عقل) نباشد، تابشِ نورِ معرفت چگونه ممکن است؟ و وقتی اصلِ فعال و مذکر (نیرویِ خلاق و عقلانی) حضور نداشته باشد، بازگشتِ به سویِ حق چگونه ممکن خواهد بود؟

اینکه چنین فردی آرزویِ تغییر دارد، خود نشانه‌یِ بی‌عقلیِ اوست؛ زیرا او هنوز نفهمیده است که سرشتِ حماقت چگونه است و چرا دوباره به آن دچار می‌شود.

آن توبه‌ و پشیمانیِ فردِ نادان، نتیجه‌یِ مستقیمِ تحملِ رنج و سختیِ عملِ بد بود، نه برآمده از نورِ عقل که همچون گنجی در وجودِ انسان می‌درخشد.

زمانی که درد و رنجِ ناشی از خطا فروکش می‌کند، آن پشیمانی نیز از بین می‌رود؛ بنابراین، توبه و پشیمانیِ بدونِ پشتوانه‌یِ عقل، ارزشی به اندازه یک مشت خاک ندارد.

آن پشیمانی از سرِ غم و تاریکیِ ناشی از رنج بود؛ و این مصداقِ همان سخن است که: آنچه در شب (هنگامِ رنج) گفته و توبه شود، روز (با آمدنِ آسایش) آن را محو می‌کند.

وقتی آن سیاهیِ غم و رنج برطرف شد و شرایطِ زندگی خوش و راحت شد، آن پشیمانی و نتیجه‌یِ آن (یعنی توبه) نیز از دلِ فرد پاک می‌شود.

او (به زبان) توبه می‌کند، اما پیرِ خرد و دانایِ کارآزموده، با بانگِ «لو رَدّوا لَعادوا» (اگر به دنیا بازگردانده شوند، دوباره به همان گناهان باز می‌گردند) به او هشدار می‌دهد که این توبه واقعی نیست.