مثنوی معنوی - دفتر سوم

نفی کردن یک کار و اثبات کردن آن هر دو درست و رواست؛ چرا که اگر از دو زاویه یا جهت مختلف به آن نگاه کنیم، در واقع با دو نسبتِ متفاوت روبه‌رو هستیم که هر کدام حکمِ خود را دارد.

آیه «ما رمیت اذ رمیت» (ای پیامبر، وقتی تیر انداختی تو نینداختی، بلکه خدا انداخت) دقیقاً بر همین دوگانگیِ نسبت دلالت دارد؛ هم نفیِ عمل از انسان و هم اثباتِ آن به او ممکن است و هر دو درست هستند.

از آن جهت که تیر بر دست تو قرار داشت، می‌گوییم تو آن را رها کردی؛ اما از آن جهت که قدرتِ حقیقیِ پرتاب از تو نبود و از جانب خداوند بود، می‌گوییم تو نبودی که تیر را رها کردی.

توانایی انسانِ خاکی بسیار محدود است؛ چگونه ممکن است این مشت خاک (انسان)، بدون یاری و قدرتِ الهی، در برابر لشکری عظیم پیروز شود؟

مشت و دست، متعلق به توست و عملِ افکندن در ظاهر از ما (به واسطه قدرت الهی) سر می‌زند؛ پس با توجه به این دو نسبتِ متفاوت، هم نفیِ آن عمل از انسان و هم اثباتش به او رواست.

خداوند می‌فرماید کافران، پیامبران را می‌شناسند همان‌طور که فرزندان خود را می‌شناسند؛ یعنی حقیقت را به روشنی می‌بینند.

منکران با وجود داشتن صدها دلیل و نشانه، پیامبران را به همان وضوحی که فرزندان خود را باز می‌شناسند، تشخیص می‌دهند.

اما به دلیل رشک و حسادت درونی، حقیقت را کتمان می‌کنند و خود را به نادانی می‌زنند تا وانمود کنند که آنان را نمی‌شناسند.

بنابراین، اگر در جایی از قرآن گفته شده «آنان پیامبران را می‌شناسند»، در جای دیگر خداوند فرموده است که «جز من کسی اولیای مرا نمی‌شناسد»؛ پس این بحث را رها کن و بدان که هر دو روایت درست است.

اولیاء و برگزیدگانِ حق تحت پرده‌ها و خیمه‌های جلال الهی پنهان‌اند و جز ذاتِ حق، کسی از مقام و حقیقتِ آنان آگاه نیست.

همین قاعده «نسبت» را در مورد سایر امور نیز به کار ببر تا درک کنی که چگونه می‌توان هم از چیزی آگاه بود (مانند شناختِ نوح) و هم نسبت به آن ناآگاه بود.