مثنوی معنوی - دفتر سوم
بخش ۱۲۸ - حکایت آن دزد کی پرسیدند چه میکنی نیمشب در بن این دیوار گفت دهل میزنم
مولویدرک و برداشت
هوش مصنوعیدرونمایه و پیام
این حکایت تمثیلی، پرده از چهره دروغگویان و فریبکارانی برمیدارد که با وقاحت تمام، کارهای نادرست و مخرب خود را با توجیهاتی واهی و مضحک میپوشانند. شاعر با بهرهگیری از فضای طنزآلود و موقعیت کمیک، نشان میدهد که چگونه کژاندیشان، حقیقت را قربانی مصلحتهای آنی خویش میکنند تا از رسوایی بگریزند، اما در نهایت، بطلان ادعایشان بر همگان آشکار میشود.
درونمایه اصلی این قطعه، تقابل میان صداقت و نیرنگ است. دزدی که در حال تخریب دیوار است، به جای اعتراف یا فرار، در مقام توجیهگری برمیآید و ادعایی میسازد که با واقعیت در تضاد کامل است. این بنمایه، خواننده را به تأمل در باب ماهیت دروغ و عواقب محتوم آن دعوت میکند؛ چرا که حقیقت، مانند صدای دهل، سرانجام خود را به گوش همگان خواهد رساند و جایی برای پنهانکاری باقی نمیگذارد.
معنای روان
این حکایت و مثل را بشنو که شبهنگام، دزدی لجوج و سرسخت در پایین دیوار خانهای مشغول ایجاد حفرهای برای ورود بود.
نکته ادبی: واژه 'عنید' به معنای ستیزهجو و لجباز است و 'بُن دیوار' به معنای پی یا قسمت پایینی دیوار اشاره دارد.
صاحبخانه که بیمار بود و خوابی سبک داشت، صدای آهسته تقتق کلنگ دزد را شنید.
نکته ادبی: عبارت 'نیمبیداری' ترکیبی از خواب و بیداری است که نشاندهنده خواب سبک به دلیل بیماری است.
صاحبخانه به بالای بام رفت و سرش را پایین آورد و از دزد پرسید که ای مرد، در این ساعت شب مشغول چه کاری هستی؟
نکته ادبی: واژه 'پدر' در اینجا لزوماً به معنای والد نیست، بلکه خطابی محترمانه یا کنایی به یک مرد غریبه در زبان کهن است.
پرسید: امیدوارم خیر باشد، نیمهشب چه کار میکنی؟ تو کیستی؟ دزد در پاسخ گفت: ای مرد بزرگوار، من دهلزن هستم.
نکته ادبی: 'سنی' در متون قدیمی گاه به معنای کسی که سن و سالی دارد یا مردی باوقار به کار میرود که در اینجا دزد برای فریب از آن استفاده کرده است.
صاحبخانه پرسید: چه کار میکنی؟ دزد گفت: دهل میکوبم. صاحبخانه با تعجب گفت: ای احمق، پس صدای دهل کجاست؟
نکته ادبی: 'بوسبل' (ابوسهل) در اینجا کنایه از شخصی نادان و کمخرد است.
دزد در پاسخ گفت: فردا صدای این دهل را خواهی شنید؛ همان زمانی که دیوار فرو میریزد و تو از سرِ پشیمانی فریاد واویلا سر میدهی.
نکته ادبی: شاعر از تکنیک طنز بهره برده است؛ دزد صدای ضربات کلنگ را به صدای دهل تشبیه میکند که نویدبخشِ آوار شدن دیوار است.
این ادعای او سراسر دروغ و ساختگی است و تو هنوز عمق این نیرنگ و فتنه را درک نکردهای.
نکته ادبی: 'سرّ' در اینجا به معنای ماهیت و حقیقتِ پنهانِ عملِ دزد است که برای صاحبخانه هنوز مجهول مانده است.
آرایههای ادبی
دزد به جای اعتراف به تخریب دیوار، عملِ کلنگزنی خود را به دهلزنی استعاره داده است تا کار خود را موجه جلوه دهد.
صدای دهلی که دزد وعده میدهد، در واقع صدای فرو ریختن دیوار است که مایه حسرت صاحبخانه خواهد شد.
استفاده از این واژه به عنوان کنایه برای خطاب قرار دادن شخصی به عنوان نادان و احمق.