مثنوی معنوی - دفتر سوم

مولوی

بخش ۱۲۷ - مثلها زدن قوم نوح باستهزا در زمان کشتی ساختن

مولوی
نوح اندر بادیه کشتی بساخت صد مثل گو از پی تسخیر بتاخت
در بیابانی که چاه آب نیست می کند کشتی چه نادان و ابلهیست
آن یکی می گفت ای کشتی بتاز و آن یکی می گفت پرش هم بساز
او همی گفت این به فرمان خداست این بچربکها نخواهد گشت کاست

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این ابیات به ماجرای ساخت کشتی نوح در دل بیابان اشاره دارد که نمادی از تضاد میان ایمانِ غیبیِ مؤمنان و ظاهرگراییِ نادانان است. در این فضا، اطاعتِ محضِ بنده از دستور الهی، با تمسخرِ سطحی‌نگرانه‌ی مردمِ ناآگاه روبه‌رو می‌شود.

شاعر در این قطعه به خوبی نشان می‌دهد که چگونه حقیقت‌جویان در مسیرِ عمل به تکلیف الهی، با سنگ‌اندازی‌ها و طعنه‌های اهلِ دنیا مواجه می‌شوند، اما این سرزنش‌ها تأثیری در اراده‌ی راسخِ آنان ندارد.

معنای روان

نوح اندر بادیه کشتی بساخت صد مثل گو از پی تسخیر بتاخت

نوح در میان صحرا و خشکی اقدام به ساختن کشتی کرد و گروهی از مسخره‌کنندگان برای سرزنش و تحقیر او، به سویش روانه شدند.

نکته ادبی: بادیه به معنای بیابان است و تسخیر در اینجا به معنی استهزا و تحقیرِ کسی با سخنان نیش‌دار است.

در بیابانی که چاه آب نیست می کند کشتی چه نادان و ابلهیست

مردم با تعجب و سرزنش می‌گفتند: در این بیابان که حتی چاه آبی هم یافت نمی‌شود، ساختن کشتی چه معنایی دارد؟ ساختنِ آن در اینجا، نشانه‌ی نادانی و ابلهی است.

نکته ادبی: استفاده از پرسش انکاری برای نشان دادنِ عمقِ ناباوری و سرزنشِ مردم نسبت به رفتارِ نوح.

آن یکی می گفت ای کشتی بتاز و آن یکی می گفت پرش هم بساز

برخی با کنایه و ریشخند به او می‌گفتند: حالا که کشتی می‌سازی، حداقل به آن بال هم بده تا پرواز کند، چرا که در اینجا دریایی وجود ندارد که بر روی آن حرکت کند.

نکته ادبی: بتاز در اینجا به معنایِ به حرکت درآوردن است و این بیت اوجِ طعنه‌زدنِ مخالفان را نشان می‌دهد.

او همی گفت این به فرمان خداست این بچربکها نخواهد گشت کاست

نوح در پاسخِ آرام و استوار به همگان می‌گفت: این کار به دستور مستقیم پروردگار است و این حرف‌های پوچ و نیش‌دار، هرگز ذره‌ای از عزم و اراده‌ی من نخواهد کاست.

نکته ادبی: بچربک‌ها به معنای حرف‌هایِ سست، بی‌پایه و آمیخته به مسخره است که در اینجا به طعنه‌های مردم اشاره دارد.

آرایه‌های ادبی

تضاد کشتی و بادیه

تضاد میانِ مکانِ کشتی (دریا) و محلِ ساخت آن (بیابان) برای برجسته‌سازیِ ناباوریِ مردم.

تلمیح نوح اندر بادیه کشتی بساخت

اشاره به داستانِ قرآنیِ حضرت نوح و ساختنِ کشتی در خشکی به فرمانِ الهی.

کنایه پرش هم بساز

کنایه از ناتوانیِ کشتی در حرکت و مسخره کردنِ تصمیمِ نوح.