مثنوی معنوی - دفتر دوم

آن کسی که دارای بصیرت باطنی و آگاهی قلبی است، درک می‌کند که خداوندِ پنهان از دیدگانِ ظاهری، در همه حال و در همه جا حاضر و ناظر است.

همان‌طور که حضرت مریم (س) روحِ قدسیِ حضرت یحیی (ع) را پیش از ولادت به چشمِ باطن دید، عارف نیز می‌تواند حقایقی را ببیند که از چشمِ دیگران پنهان است.

کسی که چشمِ دلش باز شده و حجاب‌های تن مانندِ پوستی سوراخ‌سوراخ (مشبک) برایش نازک و کم‌اثر شده است، می‌تواند خداوند (دوست) را در همه جا مشاهده کند.

اگر با چشمِ دل نمی‌توانی حقیقت را نه در بیرون و نه در درونِ خود ببینی، حداقل از داستان‌ها و حکایت‌های ساده، پند و معنایی که در آن‌هاست را دریاب.

به آن معنای عمیق چنان توجه کن که مانندِ کسانی که صرفاً افسانه‌ها را می‌شنوند نباشی، و مانندِ کودکی که ذهنش تنها درگیرِ شکلِ یک حرف (مثلاً حرف شین) شده است، به ظاهرِ قصه نچسب.

وقتی در کتاب کلیله و دمنه، حیواناتی که زبانِ سخن گفتن ندارند، به ظاهر با هم گفتگو می‌کنند، تو باید از پشتِ این سخنانِ خیالی، به معنای اصلی برسی.

اگر هم در این داستان‌ها فهمیدی که حیوانات با لحنِ یکدیگر صحبت می‌کنند، درکِ این موضوع مانند فهمیدنِ سخنِ انسانی است که گویا نیست (کنایه از درکِ باطنِ معنا به جای ظاهرِ کلمات).

در داستان کلیله و دمنه، وقتی دمنه (شغال) میانِ شیر و گاو واسطه شد و با سخنانِ فریبنده (فسون) هر دو را علیه هم تحریک کرد، این صرفاً برای نشان دادنِ تاثیرِ کلام است.

وقتی گاوِ نجیب وزیرِ شیر شد، یا وقتی فیل از عکسِ ماه در آب ترسید، این‌ها همه تصویرسازی‌هایی برای آموزشِ درس‌های زندگی است، نه وقایعِ واقعیِ تاریخی.

تمامِ این حکایاتِ کلیله و دمنه دروغ و ساخته و پرداخته‌ی ذهن است، وگرنه در عالمِ واقعیت کلاغ و لک‌لک که با هم گفتگویی ندارند.

ای برادر، بدان که داستان و قصه مانندِ ظرفِ پیمانه است و معنا و حقیقتِ اصلیِ آن، مانندِ دانه‌ای است که درونِ آن پیمانه جای گرفته است.

انسانِ خردمند و عاقل، آن دانه (معنا) را برمی‌دارد و اگر ظرفِ داستان شکسته یا بی‌اعتبار هم باشد، به آن اهمیتی نمی‌دهد.

داستانِ بلبل و گل را بشنو و به آن توجه کن، حتی اگر در عالمِ واقع چنین چیزی (گفتگوی بلبل و گل) آشکار و قابلِ دیدن نباشد.