مثنوی معنوی - دفتر دوم

مولوی

بخش ۳۱ - ظاهر شدن فضل و زیرکی لقمان پیش امتحان کنندگان

مولوی
هر طعامی کوریدندی بوی کس سوی لقمان فرستادی ز پی
تا که لقمان دست سوی آن برد قاصدا تا خواجه پس خوردش خورد
سور او خوردی و شور انگیختی هر طعامی کو نخوردی ریختی
ور بخوردی بی دل و بی اشتها این بود پیوندی بی انتها
خربزه آورده بودند ارمغان گفت رو فرزند لقمان را بخوان
چون برید و داد او را یک برین همچو شکر خوردش و چون انگبین
از خوشی که خورد داد او را دوم تا رسید آن گرچها تا هفدهم
ماند گرچی گفت این را من خورم تا چه شیرین خربزه ست این بنگرم
او چنین خوش می خورد کز ذوق او طبعها شد مشتهی و لقمه جو
چون بخورد از تلخیش آتش فروخت هم زبان کرد آبله هم حلق سوخت
ساعتی بی خود شد از تلخی آن بعد از آن گفتش که ای جان و جهان
نوش چون کردی تو چندین زهر را لطف چون انگاشتی این قهر را
این چه صبرست این صبوری ازچه روست یا مگر پیش تو این جانت عدوست
چون نیاوردی به حیلت حجتی که مرا عذریست بس کن ساعتی
گفت من از دست نعمت بخش تو خورده ام چندان که از شرمم دوتو
شرمم آمد که یکی تلخ از کفت من ننوشم ای تو صاحب معرفت
چون همه اجزام از انعام تو رسته اند و غرق دانه و دام تو
گر ز یک تلخی کنم فریاد و داد خاک صد ره بر سر اجزام باد
لذت دست شکربخشت بداشت اندرین بطیخ تلخی کی گذاشت
از محبت تلخها شیرین شود از محبت مسها زرین شود
از محبت دردها صافی شود از محبت دردها شافی شود
از محبت مرده زنده می کنند از محبت شاه بنده می کنند
این محبت هم نتیجهٔ دانشست کی گزافه بر چنین تختی نشست
دانش ناقص کجا این عشق زاد عشق زاید ناقص اما بر جماد
بر جمادی رنگ مطلوبی چو دید از صفیری بانگ محبوبی شنید
دانش ناقص نداند فرق را لاجرم خورشید داند برق را
چونک ملعون خواند ناقص را رسول بود در تاویل نقصان عقول
زانک ناقص تن بود مرحوم رحم نیست بر مرحوم لایق لعن و زخم
نقص عقلست آن که بد رنجوریست موجب لعنت سزای دوریست
زانک تکمیل خردها دور نیست لیک تکمیل بدن مقدور نیست
کفر و فرعونی هر گبر بعید جمله از نقصان عقل آمد پدید
بهر نقصان بدن آمد فرج در نبی که ما علی الاعمی حرج
برق آفل باشد و بس بی وفا آفل از باقی ندانی بی صفا
برق خندد بر کی می خندد بگو بر کسی که دل نهد بر نور او
نورهای چرخ ببریده پیست آن چو لا شرقی و لا غربی کیست
برق را خو یخطف الابصار دان نور باقی را همه انصار دان
بر کف دریا فرس را راندن نامه ای در نور برقی خواندن
از حریصی عاقبت نادیدنست بر دل و بر عقل خود خندیدنست
عاقبت بینست عقل از خاصیت نفس باشد کو نبیند عاقبت
عقل کو مغلوب نفس او نفس شد مشتری مات زحل شد نحس شد
هم درین نحسی بگردان این نظر در کسی که کرد نحست در نگر
آن نظر که بنگرد این جر و مد او ز نحسی سوی سعدی نقب زد
زان همی گرداندت حالی به حال ضد به ضد پیداکنان در انتقال
تا که خوفت زاید از ذات الشمال لذت ذات الیمین یرجی الرجال
تا دو پر باشی که مرغ یک پره عاجز آید از پریدن ای سره
یا رها کن تا نیایم در کلام یا بده دستور تا گویم تمام
ورنه این خواهی نه آن فرمان تراست کس چه داند مر ترا مقصد کجاست
جان ابراهیم باید تا به نور بیند اندر نار فردوس و قصور
پایه پایه بر رود بر ماه و خور تا نماند همچو حلقه بند در
چون خلیل از آسمان هفتمین بگذرد که لا احب الافلین
این جهان تن غلط انداز شد جز مر آن را کو ز شهوت باز شد

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

داستان لقمان و خربزه، حکایتی تمثیلی از جایگاه والای «محبت» و تأثیر آن در دگرگونی ادراک آدمی است. در این اثر، لقمان به عنوان انسانی وارسته، با خوردن خربزه‌ای تلخ و نشان‌دادن واکنشی سرشار از رضا و خشنودی، به صاحب‌خانه می‌آموزد که چگونه محبت می‌تواند تلخی‌های حیات را به حلاوت بدل کند و کاستی‌ها را بپوشاند.

در ادامه، بحث به حوزه‌های عمیق‌تر عرفانی و فلسفی کشیده می‌شود؛ جایی که نویسنده میان «عقل جزوی» و «عشق حقیقی» تمایز قائل شده و انسان را به فراتر رفتن از لذت‌های زودگذر (مانند برق) و رسیدن به درک حقایق پایدار (مانند نور) فرا می‌خواند. این متن، راهنمایی برای عبور از سطحی‌نگری و رسیدن به بصیرت عاقبت‌بینانه است که با بهره‌گیری از نمادهای کهن، برتریِ حکمتِ برخاسته از عشق را بر دانش ناقصِ دنیوی ترسیم می‌کند.

معنای روان

هر طعامی کوریدندی بوی کس سوی لقمان فرستادی ز پی

مردم غذاهای مختلفی برای لقمان می‌فرستادند و همگی در پی آن بودند که با خوردن ته‌مانده غذای او، تبرک بجویند.

نکته ادبی: «کوریدندی» فعل ماضی استمراری در زبان کهن و «کس» به معنی هر کس است.

تا که لقمان دست سوی آن برد قاصدا تا خواجه پس خوردش خورد

آن‌ها می‌خواستند وقتی لقمان دست به غذا می‌برد، همان‌جا حضور داشته باشند تا پس از او، باقی‌مانده غذایش را بخورند.

نکته ادبی: «قاصدا» به معنی با قصد و نیت است.

سور او خوردی و شور انگیختی هر طعامی کو نخوردی ریختی

لقمان هر غذایی را که می‌پسندید می‌خورد و اگر غذایی با طبعش سازگار نبود، آن را دور می‌ریخت و شور و غوغایی در دلش برمی‌انگیخت (چون آن را نمی‌پسندید).

نکته ادبی: «شور انگیختن» کنایه از بی‌میلی یا نارضایتی است.

ور بخوردی بی دل و بی اشتها این بود پیوندی بی انتها

و اگر هم غذایی را بدون میل و اشتیاق قلبی می‌خورد، این کار نوعی پیوند ظاهری و بی‌انتها بود که معنای عمیقی نداشت.

نکته ادبی: «بی‌دل» کنایه از بدون اشتیاق و علاقه قلبی است.

خربزه آورده بودند ارمغان گفت رو فرزند لقمان را بخوان

روزی خربزه‌ای به عنوان هدیه آورده بودند؛ صاحب‌خانه گفت برو فرزند لقمان را صدا کن.

نکته ادبی: «ارمغان» به معنای هدیه و سوغات است.

چون برید و داد او را یک برین همچو شکر خوردش و چون انگبین

لقمان وقتی خربزه را برید و تکه‌ای از آن را خورد، آن‌قدر خوشمزه بود که گویی شکر یا عسل می‌خورد.

نکته ادبی: «انگبین» به معنای عسل است.

از خوشی که خورد داد او را دوم تا رسید آن گرچها تا هفدهم

از آن‌جایی که خربزه بسیار خوش‌طعم بود، لقمان تکه دوم و سپس تا تکه هفدهم را هم خورد.

نکته ادبی: «گرچها» به معنای قاچ‌ها و برش‌های خربزه است.

ماند گرچی گفت این را من خورم تا چه شیرین خربزه ست این بنگرم

صاحب‌خانه قاچی از خربزه را باقی گذاشت و گفت می‌خواهم ببینم این چه خربزه شیرینی است که لقمان این‌قدر از آن می‌خورد.

نکته ادبی: «بنگرم» فعل مضارع به معنای نگاه کنم و بررسی کنم است.

او چنین خوش می خورد کز ذوق او طبعها شد مشتهی و لقمه جو

لقمان چنان با لذت خربزه می‌خورد که طبع صاحب‌خانه نیز اشتها پیدا کرد و هوسِ لقمه‌ای از آن کرد.

نکته ادبی: «مشتهی» به معنای اشتهاآور و «لقمه‌جو» جوینده لقمه است.

چون بخورد از تلخیش آتش فروخت هم زبان کرد آبله هم حلق سوخت

همین که صاحب‌خانه خربزه را خورد، از تلخی زیادش، زبانش تاول زد و گلویش سوخت.

نکته ادبی: «آتش فروخت» کنایه از شدت سوزش است.

ساعتی بی خود شد از تلخی آن بعد از آن گفتش که ای جان و جهان

صاحب‌خانه مدتی از شدت تلخی خربزه از خود بی‌خود شد و پس از به هوش آمدن، از لقمان پرسید.

نکته ادبی: «بی‌خود شد» کنایه از از هوش رفتن یا حیرت‌زدگی است.

نوش چون کردی تو چندین زهر را لطف چون انگاشتی این قهر را

گفت تو چگونه این همه زهرِ تلخ را به آسانی نوشیدی و این قهر (تلخی) را لطف پنداشتی؟

نکته ادبی: «قهر» در اینجا به معنای چیزی است که سبب رنج می‌شود.

این چه صبرست این صبوری ازچه روست یا مگر پیش تو این جانت عدوست

این چه نوع شکیبایی است؟ آیا جانِ تو با خودت دشمنی دارد که این‌همه تلخی را تحمل کردی؟

نکته ادبی: «عدو» در اینجا به معنای دشمن است.

چون نیاوردی به حیلت حجتی که مرا عذریست بس کن ساعتی

چرا با زیرکی بهانه‌ای نیاوردی که بگویی عذری دارم و از خوردن آن خودداری کنی؟

نکته ادبی: «حیلت» به معنای حیله و تدبیر است.

گفت من از دست نعمت بخش تو خورده ام چندان که از شرمم دوتو

لقمان گفت: من از دستِ نعمت‌بخش تو آن‌قدر غذاهای گوارا خورده‌ام که از شرمِ رد کردنِ این خربزه، قامتم خمیده است.

نکته ادبی: «دوتو» کنایه از خمیده شدن به خاطر شرم است.

شرمم آمد که یکی تلخ از کفت من ننوشم ای تو صاحب معرفت

شرمم آمد که حالا که تو خربزه‌ای به من دادی، یک تلخی‌اش را از دست تو نخورم، ای صاحبِ معرفت.

نکته ادبی: «صاحب معرفت» خطاب مودبانه به صاحب‌خانه است.

چون همه اجزام از انعام تو رسته اند و غرق دانه و دام تو

چون تمام وجود من از انعام و نعمت‌های تو پرورش یافته و غرق در لطف تو هستم.

نکته ادبی: «اجزام» جمعِ جزء، به معنای تمام اعضای بدن است.

گر ز یک تلخی کنم فریاد و داد خاک صد ره بر سر اجزام باد

اگر بخواهم بابت یک تلخی گلایه و فریاد کنم، باید هزار بار خاک بر سرم بریزند.

نکته ادبی: «فریاد و داد» تکرار برای تاکید بر شکایت است.

لذت دست شکربخشت بداشت اندرین بطیخ تلخی کی گذاشت

لذتِ دستِ تو که همیشه به من نیکی کرده، باعث شد که اصلاً تلخیِ این خربزه را حس نکنم.

نکته ادبی: «بطیخ» به معنای خربزه و هندوانه است.

از محبت تلخها شیرین شود از محبت مسها زرین شود

به خاطر محبت، تلخی‌ها شیرین می‌شوند و مس وجود آدمی به زرِ ناب تبدیل می‌شود.

نکته ادبی: «زرین» استعاره از کمال و ارزش یافتن است.

از محبت دردها صافی شود از محبت دردها شافی شود

محبت دردها را صاف و زلال می‌کند و دردهای سخت را شفا می‌بخشد.

نکته ادبی: «شافی» به معنای شفادهنده است.

از محبت مرده زنده می کنند از محبت شاه بنده می کنند

از شدت محبت، مرده زنده می‌شود و پادشاهان به بندگی (تواضع) روی می‌آورند.

نکته ادبی: اشاره به قدرت تحول‌آفرین عشق در روح انسان دارد.

این محبت هم نتیجهٔ دانشست کی گزافه بر چنین تختی نشست

این محبت نتیجه دانش و آگاهی عمیق است؛ چرا که کسی بدون دلیل بر چنین جایگاه بلندی نمی‌نشیند.

نکته ادبی: «گزافه» به معنای بیهوده و بی‌مبنا است.

دانش ناقص کجا این عشق زاد عشق زاید ناقص اما بر جماد

دانش ناقص کجا و عشق حقیقی کجا؟ عشقِ ناقص تنها به اشیاء بی‌جان تعلق می‌گیرد.

نکته ادبی: «جماد» موجودات بی‌جان است.

بر جمادی رنگ مطلوبی چو دید از صفیری بانگ محبوبی شنید

وقتی کسی در یک موجود بی‌جان نشانی از محبوب می‌بیند، گویی از بانگ محبوبی در آن صدای خوشی شنیده است.

نکته ادبی: «صفیر» به معنای سوت یا آواز پرنده است.

دانش ناقص نداند فرق را لاجرم خورشید داند برق را

دانش ناقص نمی‌تواند تفاوت‌ها را تشخیص دهد و به همین دلیل خورشید را با برقِ زودگذر اشتباه می‌گیرد.

نکته ادبی: «لاجرم» به معنای ناچار و قطعاً است.

چونک ملعون خواند ناقص را رسول بود در تاویل نقصان عقول

اینکه پیامبر انسان ناقص را ملعون (دور از رحمت) خوانده، به دلیل نقصِ عقل و خردِ اوست.

نکته ادبی: «تاویل» به معنای تفسیر و بازگرداندن به معنای اصلی است.

زانک ناقص تن بود مرحوم رحم نیست بر مرحوم لایق لعن و زخم

زیرا انسانِ ناقص، از نظر جسمی قابل ترحم است و شایسته لعن و تنبیه نیست.

نکته ادبی: «مرحوم رحم» کسی است که مستحق ترحم است.

نقص عقلست آن که بد رنجوریست موجب لعنت سزای دوریست

نقصِ عقل است که بیماریِ اصلی است و موجب لعنت و دوری از درگاه حق می‌شود.

نکته ادبی: اشاره به برتری عقل بر بدن دارد.

زانک تکمیل خردها دور نیست لیک تکمیل بدن مقدور نیست

زیرا تکمیل خردها دور از دسترس نیست، اما تکمیل کردنِ بدن ممکن نیست (بدن همیشه در معرض زوال است).

نکته ادبی: «مقدور» به معنای ممکن و در توان است.

کفر و فرعونی هر گبر بعید جمله از نقصان عقل آمد پدید

کفر و فرعون‌گری و گمراهیِ افراد نادان، همگی از نقصِ عقلِ آن‌ها پدید آمده است.

نکته ادبی: «گبر» در اینجا به معنای کافر یا زرتشتی است که در اینجا نماد گمراهی است.

بهر نقصان بدن آمد فرج در نبی که ما علی الاعمی حرج

در مورد نقص بدن، گناهی نیست؛ همان‌طور که در قرآن آمده است که بر نابینا حرج و گناهی نیست.

نکته ادبی: اشاره به آیه قرآن «لیس علی الاعمی حرج» است.

برق آفل باشد و بس بی وفا آفل از باقی ندانی بی صفا

برق، زودگذر و بی‌وفا است؛ اگر تفاوتِ امرِ زودگذر را با امرِ باقی ندانی، بصیرت نداری.

نکته ادبی: «آفل» به معنای غروب‌کننده و ناپایدار است.

برق خندد بر کی می خندد بگو بر کسی که دل نهد بر نور او

بگو این برقِ زودگذر به چه کسی می‌خندد؟ به کسی که دلش را به نورِ بی‌بنیادِ آن خوش کرده است.

نکته ادبی: «برق» استعاره از لذت‌های دنیوی فانی است.

نورهای چرخ ببریده پیست آن چو لا شرقی و لا غربی کیست

نورهای آسمانی پیوسته نیستند (فانی‌اند)؛ آن نورِ حقیقی که نه شرقی است و نه غربی، کیست؟

نکته ادبی: اشاره به آیه نور (لا شرقیة و لا غربیة) دارد.

برق را خو یخطف الابصار دان نور باقی را همه انصار دان

بدان که برق، چشم را خیره می‌کند و می‌رباید، اما نورِ باقی، حامی و یاورِ حقیقت است.

نکته ادبی: «یخطف الابصار» اشاره به آیه قرآن درباره ربودن نور توسط برق است.

بر کف دریا فرس را راندن نامه ای در نور برقی خواندن

اسب راندن بر روی آب یا خواندن نامه در نورِ برق، امری ناپایدار و بی‌اساس است.

نکته ادبی: «فرس» به معنای اسب است.

از حریصی عاقبت نادیدنست بر دل و بر عقل خود خندیدنست

به دلیل طمع و حرص، عاقبتِ کار را ندیدن، خندیدن بر عقل و جانِ خود است.

نکته ادبی: «حریص» کسی است که به دنیا چسبیده است.

عاقبت بینست عقل از خاصیت نفس باشد کو نبیند عاقبت

ویژگیِ عقلِ حقیقی، عاقبت‌بینی است؛ این نفسِ اماره است که عاقبتِ کار را نمی‌بیند.

نکته ادبی: «عاقبت‌بین» ویژگی عقلِ سالم است.

عقل کو مغلوب نفس او نفس شد مشتری مات زحل شد نحس شد

عقلی که مغلوبِ نفس شود، دیگر عقل نیست؛ چنان‌که مشتری (ستاره سعد) اگر مغلوب زحل (نحس) شود، نحس می‌گردد.

نکته ادبی: اشاره به باورهای نجومی قدیم درباره سعد و نحس بودن سیارات دارد.

هم درین نحسی بگردان این نظر در کسی که کرد نحست در نگر

در همین وضعیتِ ناخوشایند هم، نگاهت را تغییر بده و به کسی نگاه کن که باعث این نحسی شده است.

نکته ادبی: دعوت به بازشناسیِ ریشه بدی‌ها در درون انسان.

آن نظر که بنگرد این جر و مد او ز نحسی سوی سعدی نقب زد

آن نگاهی که جزر و مدِ جهان را می‌بیند، از نحسی به سمت سعادت راه پیدا می‌کند.

نکته ادبی: «نقب زدن» کنایه از راه پیدا کردن و حفر راه است.

زان همی گرداندت حالی به حال ضد به ضد پیداکنان در انتقال

خداوند تو را پیوسته از حالی به حال دیگر می‌گرداند تا در این تغییر، اضداد را برایت آشکار کند.

نکته ادبی: «ضد به ضد» اشاره به این است که ارزش‌ها با دیدن ضدشان شناخته می‌شوند.

تا که خوفت زاید از ذات الشمال لذت ذات الیمین یرجی الرجال

تا ترس از جهنم (ذات‌الشمال) باعث شود که به لذتِ بهشت (ذات‌الیمین) امیدوار شوی.

نکته ادبی: «ذات‌الشمال» و «ذات‌الیمین» استعاره از دوزخ و بهشت است.

تا دو پر باشی که مرغ یک پره عاجز آید از پریدن ای سره

باید دو بال داشته باشی؛ چرا که مرغِ یک‌باله نمی‌تواند پرواز کند، ای انسانِ بزرگوار.

نکته ادبی: «سره» به معنای اصیل و بزرگوار است.

یا رها کن تا نیایم در کلام یا بده دستور تا گویم تمام

یا سکوت کن تا سخن نگویم، یا اجازه بده تا کلامم را کامل بیان کنم.

نکته ادبی: «دستور» در اینجا به معنای اجازه است.

ورنه این خواهی نه آن فرمان تراست کس چه داند مر ترا مقصد کجاست

اگر نه این را می‌خواهی و نه آن را، فرمان دستِ خودت است؛ چه کسی می‌داند هدفِ تو چیست؟

نکته ادبی: تعبیر به اختیار انسان در انتخاب مسیر دارد.

جان ابراهیم باید تا به نور بیند اندر نار فردوس و قصور

باید جانِ ابراهیم‌گونه داشته باشی تا در میان آتش، بهشت و قصرهای الهی را ببینی.

نکته ادبی: اشاره به داستان گلستان شدن آتش بر ابراهیم دارد.

پایه پایه بر رود بر ماه و خور تا نماند همچو حلقه بند در

گام‌به‌گام به سوی ماه و خورشید (کمال) بالا برو تا مانند حلقه در، اسیر نباشی.

نکته ادبی: «بند در» استعاره از اسارت در دنیای مادی است.

چون خلیل از آسمان هفتمین بگذرد که لا احب الافلین

مانند ابراهیم از آسمان هفتم عبور کن و بگو که من چیزهای فانی و غروب‌کننده را دوست ندارم.

نکته ادبی: اشاره به آیه «لا احب الافلین» از ابراهیم پیامبر است.

این جهان تن غلط انداز شد جز مر آن را کو ز شهوت باز شد

این دنیای مادی و عالمِ جسمانی، بسیار فریبنده است و باعث می‌شود انسان در درکِ حقیقت دچار اشتباه و خطا شود.

نکته ادبی: غلط‌انداز صفتی است برای جهانِ تن، به معنای فریب‌دهنده و چیزی که باعث می‌شود شخص دچارِ خطایِ در تشخیص شود.