مثنوی معنوی - دفتر اول
بخش ۴۵ - ترجیح نهادن شیر جهد و اکتساب را بر توکل و تسلیم
مولویدرک و برداشت
هوش مصنوعیدرونمایه و پیام
این ابیات به تبیینِ جایگاهِ واقعیِ «توکل» در جهانبینیِ عرفانی و دینی میپردازد. شاعر تأکید میکند که توکل به خداوند، هرگز به معنایِ دست روی دست گذاشتن و نادیده گرفتنِ قوانینِ علّی و معلولیِ جهان نیست، بلکه باورِ قلبی به خدا باید در کنارِ تلاشِ خردمندانه و استفاده از ابزارهای موجود باشد.
در این دیدگاه، ایمانِ راستین نه تنها مانعِ کار و کوشش نمیشود، بلکه خودِ تلاش برای رسیدن به مقصود (بهکارگیریِ اسباب)، در راستایِ سنتِ نبوی و شیوهی بزرگانِ دین است. بنابراین، پویایی و تکاپو در عینِ اعتمادِ کامل به مشیتِ الهی، دو بالِ پروازِ انسان به سوی کمال و سعادت هستند.
معنای روان
آن شخص در پاسخ گفت: آری، اگر توکل بر خداوند راهنمای توست، بدان که تلاش و بهکارگیریِ اسباب و وسایل برای رسیدن به هدف نیز خود بخشی از سنت و روش پیامبر است.
نکته ادبی: «سبب» در اینجا به معنایِ واسطه و وسیله برای رسیدن به مقصود است، نه لزوماً علتِ فلسفی.
پیامبر اکرم با صدایی رسا و آشکار فرمود: در حالی که بر خدا توکل میکنی، زانوی شتر خود را نیز محکم ببند (یعنی از تلاش و تدبیر غافل نشو).
نکته ادبی: این بیت اشاره به حدیث معروف «اعقلها و توکل» دارد که بر ضرورتِ جمع میان تدبیرِ انسانی و توکلِ الهی تأکید میکند.
راز و حقیقتِ این سخن را که «کارگر و تلاشگر، حبیب خداست» بشنو و دریاب؛ مبادا به بهانهی توکل بر خدا، در انجام کارها و پیگیریِ اسبابِ زندگی تنبلی کنی.
نکته ادبی: «الکاسب حبیب الله» یک عبارت عربی (حدیث) است که بر ارزشِ کار و کوششِ مشروع تأکید دارد.
آرایههای ادبی
اشاره به حدیث مشهور پیامبر(ص) با مضمون «زانو ببند و توکل کن» که به ضرورت جمعِ تلاش و توکل اشاره دارد.
اشاره به حدیثی از پیامبر گرامی اسلام در ستایشِ کار و تلاش برای امرار معاش.
استفاده از یک تصویرِ ملموس و عینی برای تبیینِ یک اصلِ کلی و انتزاعی در سبکِ زندگی و ارتباط با خالق.