دیوان اشعار - قصاید و قطعات

درود و آفرین بر آن مرکبی که در رفتار، همچون اسبِ افسانه‌ای «شبدیز» است و در خوی و خصلت، چون اسب پهلوانانه «رخش». نژاد مادرش از اسب‌های اصیل «اعوجی» است و اسبِ مادرِ او، اسبی قدرتمند و تیره رنگ (یحموم) بوده است.

این اسب گاهی چنان سریع حرکت می‌کند که گویی پرنده است، گاهی چنان در پیچ و خم راه نرم و منعطف است که به مار می‌ماند، زمانی چون کبک خرامان راه می‌رود و زمانی چون گویِ پرتابی، جهشی بلند دارد.

در آب چون نهنگ شنا می‌کند، در کوهستان همچون پلنگ تیزرو است، در آسمان به چالاکی کلنگ (درنا) پرواز می‌کند و در میان کوچه‌ها با وقار همچون طاووس می‌خرامد.

این اسب بدون هیچ زخم و آسیبی و بدون ترس و واهمه، وارد میدان می‌شود؛ در حرکت، تند و تیز همچون جرقه آتش است و در میان جوی آب، بسیار نرم و آرام چون مرغابی می‌خرامد.

پاهایش کشیده و منعطف همچون کمان، زره‌اش محکم، رگ‌هایش باریک چون مو، بدنش استوار چون کوه، قد و قامتش چون درخت نخل، دمش بلند همچون طناب، سینه‌اش سفت مثل سنگ و سم‌هایش صیقلی است.

کم می‌خوابد و سحرخیز است، بسیار تندرو و دوراندیش است؛ افسار را به‌خوبی پذیراست، در حرکت دلنواز است و نژادی پاک و اخلاقی نیکو دارد.

پاهایی استوار، ران‌هایی تنومند، دست و پایی راست و موزون، سمی گرد و مدور، گوشی تیز، پشتی پهن، پوستی نرم و موهایی کوتاه و لطیف دارد.

در حرکت همچون ابر، در چرخش همچون باد، در صدا همچون رعد و در درخشندگی همچون برق است؛ کوه‌ها را زیر پا له می‌کند، زمین‌های ناهموار را به‌راحتی می‌پیماید و سنگلاخ‌ها را درنوردیده و در پی راه است.

ساق پایش به گورخر، دل و جرئتش به شیر، تندروی‌اش به یوزپلنگ، و در دویدن به قوچ کوهی می‌ماند؛ گام‌هایش چون فیل سنگین و استوار، سینه‌اش چون کرگدن قدرتمند، تازندگی‌اش چون گوزن و در تعقیب و گریز چون گرگ است.

چشمانی تیزبین، جگری پولادین و دلی سخت دارد؛ لبانش همچون چرمِ دباغی شده، دندان‌هایش سفید مانند نقره، بینی‌اش گشاد، کامش به ناودان و صورتش مانند لوحی صاف و هموار است.

تمام اجزای بدن او، همچون نیزه، شمشیر، کمند، تبرزین، تیر و کمان، دقیق و کارآمد هستند؛ از گردن و گوش و دم گرفته تا سم و ساق پاهایش، همگی در خدمت قدرت او هستند.

این چنین اسبِ باشکوهی را پادشاه به من بخشیده است، اما افسوس که بدون زین است؛ اسبی که زین نداشته باشد، مانند کوزه‌ای است که دسته ندارد و نمی‌توان از آن استفاده کرد.